KESIMPULAN ADAT
CATATAN ADAT SALINGKA NAGORI KOTO BARU, KAMANAKAN
DT. BANDARO NAN BALOPIAH.
Utara : koto tinggi ,siamang bunyi
bateh Pasaman .
Selatan : Pawuah tinggi.
Timur : Sialang balantak bosi Jo galugua, lanteh pangkalan sorai Jo batu songgan kampar kiri, hinggo durian di takuak Rajo, kampar kanan.
########################
Baa nan
Pangulu.
Penghulu Di Minangkobau, manuruk warih nan bajawek,saroto pusoko nan batoloang. Bak cando Kayu godang ditongah koto,
nan bapucuak
sabona
bulek, nan baurek sabona tunggang, batang godang dahannyo
kuek, daun
rimbun buahnyo lobek. Batang godang
bokeh basanda, urek bokeh baselo,
dahan kuek tompek bagantuang, buah lobek
buliah
dimakan, daun rimbun tompek balinduang ,Balinduang
kapanehan,
tompek batoduah kahujanan, iyo dek anak Jo kamanakan, nan salingkuang cupak
Adat, nan sapayuang sapatogak, dibawah
payuang
dilingkuang cupak, nan manjala masuk ka nagori. Kapoi
tompek
batanyo, kapulang tompek babarito, kusuk nan ka manyalosai koruah nan ka
manjoniah, hukum adia katonyo bona, sayak landai aianyo joniah.
Siang ka manengok malam ka Mandonga , ateh adat nan Ba pakai , Alua luruh nan
baturuk, lobuah golong nan batompuah. Kajadi bayang kato nan bona di
kampuang Jo Nagori. Dek urang kasamonyo.
Hal utamo
nan parolu dek pangulu,
Basifat
sarupo Nobi, Siddiq (Jujur, bakato Bona),
Amanah( Amanah, di picayoi),
fathonah (cerdas, banyak aka ateh karojo nan bayiak²) ,
Tabligh( Suko mambori palajaran nan bayiak pado sekalian anak Jo kamanakan,
mambori ulemu nan Ado, sabinjek Indak tingga.)
Bilo pangulu basifat nan talarang alamat Nagori ka rusak. Elok
nagori dek pangulu , supokat manti Jo Dubalang, kok tak pandai mamogang ulu
alamat sopuah kan ma ulang.
Maulang pangulu tontu di limbago.
MANOGAK AN PANGULU, dituka Jo nan baru, buliah juo pangulu lamo basumpah
baliak untuak mangakok karojo sabagai pangulu, (basopuah, nak lamo tajamnyo,
untuak manyiang adat jahiliah, manimbang salah anak Jo Kamanakan nan salah
manuruk adat nan bapakai).
Elok nagori dek pangulu, Jalan nyo undang dek
Dubalang, Kok tak pandai mamogang ulu, Puntiang tangga Mato tabuang.( Pangulu nan kurang sifatnyo nan
bayiak , nan indak
tau di Caro jadi pimpinan di
masyarakat, di kampuang di dalam nagori, Indak
Ado kato nan bona ka dipocik dek anak Jo kamanakan, Indak Ado tutua nan ka di
jawek dek Pangulu borek bibia, kurang ulemu, dek maleh baraja, dek sibuk urusan
anak bini, dek tagiah dapek gola sajo,
Mako Gola pangulu dari badan
hanyo imbauan sajo . UKAN PANGULU MANURUK ADAT, ).
Di siko bisa ambiak palajaran
tontang godangnyo pangulu, Godang nan partamo, ba Mato, Godang ka duo ba
punting, Godang ka tigo ba ulu, Godang di kuburan maisi kuburan (bamato, tuneh
nan tumbuah di Mato), Godang di kampuang
ma isi kampuang( darah taserak, dagiang basopiah di kampuang maluang ka suku di
nagori), Godang di Nagori maisi Nagori (Barolek Pangulu darah taserak, tanduak
dikubua, dagiang basopiah ). Godang di alam maisi Alam Minang Kabau.
Bilo
pangulu olah ba ulu , baru Mato bisa di pagunoan untuak
MANGGONTIAN PUTUH, MAMBIANG CABIAK
sobab dek
lah ba ulu nan buliah di pocik ,nan olah buliah mambiang cabiak , manggontiang
putuh, Nan ka jadi kato nan bona dek pangulu sabuah undang, ka di pocik urang banyak, ka di jawek anak Jo
kamanakan. Dek lah mamocik adat nan
bapakai, alua luruh nan baturuk, lobuah golong nan batompuah,
Ka jadi
contoh dalam nagori.
Selain nan
itu pangulu parolu pandai Babicaro,nan baguno untuak barundiang, dalam
mampatenggangkan anak kamanakankan - anak
kemenakan , mampatenggangkan urang sanagori, untuak
MANOGAK AN NAN BONA,
Sasuai adat nan bapakai, Adat nan
kewi, Ma ikuk agamo nan bapakai,Syarak nan lazim, Maikuk Jo aturan negara
,Undang nan balikih.
maruntuah
ADAT JAHILIYAH,
NAN KA MANURUNAN BALA JO DOSO UNTUAK
KITO BASAMO. GALODO NAN DATANG DARI MUARO, TIRIH NAN MAMBOSUK DARI LANTAI, NAN MAMBUEK NAGORI DI INO , NAN KA MALU YO
PANGULU JUO, DEK MAMAK TAMPUAK TANGKAI DI KAMPUANG JO NAGORI .
Rundiang Jo bicaro Pangulu tu ,
Murah nyo kato takatoan, Borek nyo
kato di katian, Kato nan lomah lomah lombuk, Rundiang nan lomak lomak manih.
Sakali rundiang tasobuk ,kato takona salamonyo. Rundiang nan Togang Togang
kondua, nan tinggi tinggi rondah, Bak
maelo tali jalo, raso Togang di kondua i, ka kondua di togangi, Kato baronti di
Sodang elok .
Banyak andai Jo kucindan, banyak guluk
Jo gulusang, basobuk Jo muluk manih, di Kobek Jo aka Budi, di Lilik Jo baso
basi, muluk
manih talempong kato, baso bayiak gulo
di Bibia, bak santan di
tangguli, Budi aluh bak lauk dalam,
tompek bamain aka Budi, Tak kaik tupang mangonai, Tak siriah pinang mambalan,
tak taraju taraju ta pasang, tak pasin tangguang Tibo, lamo lambek tacapai
juo.
Kok indak
dapek nan bak itu, tapiliah pangulu nan Suko bisu,
Bak sibisu barasian , takona lai takato tido, dek taimpik mental, darah balia
olun abih, dek tagiah bagola Datuak sajo, rukun Jo sorat Indak Ba cukuk an,
Ulemu Indak Ba tuntuk.
SEOGA ALLOH SWT MEMBERKAHI.
Tapi Tibo
di lua banyak carito ,
Iko pangulu
nan Cilako, Suko maurak nan Santoso, Suko ma aSuang ilia mudiak, Marusak mufokat nan lah sudah,
kato kudian
ba
cari cari, Tungkek Mambao robah , paga makan tanaman, di Limbago diam sajo,
elok di tuka Jo nan lain, kok indak adat ka cayia Nagori binaso, ontah kok indak nan mamak kanduang.
Lain dari nan ompek sifat ko, Pangulu parolu basifat SOBA ,innalloha
maasshobirinn Sasungguah nyo Alloh basamo urang nan soba ,
sabar
adolah patando urang nan bahati lombuk, lunak , mangalah Jo ka adaan dek Lai
Indak batontangan Jo Syarak saroto adat .Nan tahan Jo sudi/uji saroto bandiang,
cimooh saroto kritik. Soba adolah Pangka
Tonang dalam basikap, Dek Tonang tumbuah aka, nak manjoniah koruah,
manyalosaian
kusuk, manyiang ateh nan tumbuah , Tumbuah Aka Budi, Takona adat, takona Alua,
takona lobuah nan golong,Dek Adat nan kewi, dek Syarak nan lazim, dek undang
nan balikih, nak manimbang ateh nan
tajadi, dek silang Jo sangketo, silang
salisiah
naknyo salosai , sangketo nan manaruah dondam
naknyo Putuh. Santoso lah kampuang Jo Nagori.
Kok Indak
Sompik alam nan Leba, kusuk tak salosai, koruah tak jonianh, silang salisiah
tak abih, sangketo tak putuh, kok di bao ka Limbago bak manopuak Ayia di
dulang, Kito juo nan ka basah, kok di
diam kan sajo, nak mati moncik dalam lubang, Apolah Guno badan jadi PANGULU,
Apo untuak gagahan sajo. Apo indak KA Ma nambah doso sajo , Mambuek doso urang
kampuang dek ma caritoan Kito sabagai Pangulu nan Indak mangkok karojo, Semoga
Alloh ta’ala manunjuak i Kito , Aaminn..
.
Pangulu kok
soba Manahan uji Jo sasek, Tontu Ulemu Iyo bak bintang nan bakilau, Lauk tak
koruah dek ikan, Gunuang tak runtuah dek kabuk, bumi lapang
alamnyo leba, mauleh Indak mambuku, mambuhua Indak nyo mangosan,
Budi aluh bak lauk dalam, dalam nan pantang ka
ujakan. Baukua bajombo Jo jangkauan, Tontu mambayang ka muko, Joniah Jo bakilek cando bintang di
Langik.
Martabat nan Onam nan mambatehi.
Langkah
salosai Jo ukuran, Togang nan manjelo jelo, kok konduanyo mandontiang dontiang,
Malobihi ancak , kurang sio sio, dek sio sio utang tumbuah .
Bak pantun gurindam adat pituah lamo nan Kito
jawek,
Pisau sirauk tajam batimba, tak Ujuang Pangka mangonai, sudu sudu nan
batimba jalan, di takiak konai gotahnyo, Kalangik tuah takoba , bumi Jo langik
nan manahani, duduak di kampuang lan jumilah . Pandang buek ka tumpuan tanyo.
Nyatoan ka
masyarakat Jo anak kamanakan apo² nan lah ba buek mambela
nan bayiak, maruntuah nan ta larang.
Batang Awua pa ontak tungku , Sarang
limposan di tungguanyo, ligundi di sawah ladang, dek Indak babungo lai, Kok
BUHUA nan mangosan, mauleh kok mambuku, dek Budi nan lah kaliatan, iduk nan
Indak paguno lai,
Sompik alam nan leba, kok baitu kajadiannyo.
MARTABAT NAN ONAM.
1. Ingek saroto
manjago adat , Baraka .
Ingek adat
Jan rusak, limbago Jan sumbiang, urang Ingek pantang takicuah, urang jago
pantang kamalingan, Penghulu parolu mamaliharo martabatnyo sebagai seorang
pemimpin, Pemimpin perlu manjago keadaannya sebagai bentuk percontohan bagi
masyarakat banyak, sarupo perkataan dalan bicaro, makan minum di Muko
basamo,
duduak di
tompek nan botua, bajalan bak Rajo lalu, di tunggu Jo di
sapo urang
banyak, anak kamanakan saroto urang kampuang, yakinlah bahwa pangulu selalu di
perhatikan , Mako Jan sarupo gurindam adat,
Tinggi lonjak Godang galopua, nan
lago di bawah sajo, bak ibarat ayam jantan, bakukuak di nan tinggi , gilo
manuah kamonangan sajo, muluk kasa timbangan kurang, Godang tungkuh tak barisi,
elok baso tak
manontu
, bak Umpamo buluah botuang , toreh nampak kalua nan isi kosong sajo,
kecek Godang timbangan kurang, Mamakai Cabua
sio sio, kacak botih lah bak botih,kacak longan lah bak longan ,
ereng
gendeng tak
bapakai, baso basi jauah sakali, malu tak Ado, Bicaro banyak suok kida, Indak
manunjuak Jo ma ajari, kok tasuo nan bak itu alamat maruah ka tajua, Rogo diri
ka ilang , Indak tapakai di kampuang Jo Nagori , bak patitih adat :
Patitih
panenan andai, gurindam pamenan kato, Jadi pamimpin kok tak pandai,rusak
kampuang, koto binaso .
2. Berilmu,
balemu.
Ilmu
pangatahuan tu nyato mambuek Kito akianyo paham dengan sagalo
sesuatu, sahinggo keyakinan Kito batambah kuek
pado caro ( lobuah ) nan olah di buek urang ² tuo Kito, kabiasaan nan bayiak
dari alim ulamo (agamo), kabiasaan nan Samo bayiak nyo Jo syariat agomo ( adat)
, saroto Kito paham ateh sadoan Kurenah
nan Ado tu, ibadah nan tasuruah tu
adolah Alua luruh nan baturuk , akhia nyo Kito batambah yakin pado Alloh
SWT nan Kuaso ateh sagalo saauatu.
Ilmu adat
perlu selalu kita pelajari, karono satiok sisi kehidupan Nan Kito lakukan (lobuah nan golong) adolah Caro ² manyalosaikan nyo, mulai dari,
Batunangan,
nikah kawin Jo barolek, pangidaman, turun mandi , basunat, khitan,
khotam quran, saroto mati, sangketo Jo
salisiah nan ado ,Ado Jalannyo, sadonyo
lobuah nan parolu Kito tompuah, ilmu parolu di tuntuk, baraja ka nan pandai, saroto banyak mambaco Jo
Mandonga,
hanyo Caro sarupo itu Kito bisa ma aja , ma ajak anak kamanakan ka jalan nan
Elok sasuai adat nan basyandi syarak, nan ba agiah tu Iyo ULEMU,Ijan sampai
Kito Indak pernah manasehati anak kamanakan, nak nyato boban Yo ba bawo,
bakakok karojo, Ijan co tua tua sawah, Indak di garik an Indak manggarik ,
Manjadi pamimpin itu aktif, nan mambori
contoh, tuladan, mambori ulemu cando guru, Mairik Yo Kito nan daulu, Jan sarupo
mamandian boruak. Uswatun hasanah.
Faham,
Banyak hal nan parolu pertimbang nan banyak ateh sesuatu nan tajadi,
Indak
sadoan nan tajadi bisa di agiah tau urang nan banyak, Ado nan parolu Bicaro
baduo, Bicaro batigo, Ado Bicaro sasuku sajo,
sakampuang sajo, Ado Pulo nan Indak parolu di bicaroan, Tingga di hati sajo, .
Makrifat,
Basagiro malaksanaan rukun Islam Jo rukun iman
untuak mamintak hidayah , sahinggo ulemu batambah dalam. Mambori contoh ka anak
kamanakan. Kemampuan
meninggalkan
larangan adat nan kewi ,syarak nan lazim, undang nan balikih menjadi banyak,
jadi kan perjuangan hidup, sahinggo lobiah samparono nampak dek urang di
nagori. Jadi sifat jo
kurenah nan jadi tauladan dek anak Jo kamanakan. Pangulu nan Torang bak bintang di langik,
pasti punyo pangatahuan nan dalam bak lauk dalam, saroto Budi nan Indak
kaliatan (pemain di belakang layar). Faham nan Indak omuah tagadai, luruh Bona
bapogang Toguah, Toguah pandirian mamakai Alua luruh nan baturuk (Aturan)
Tungku nan tigo sajorongan (adat, Syarak, undang² pamarintah) ,bak andai bida :
Payokumbuah baladang kunyik , di baok
anak urang kuantan, Bapantang kuniang dek kunik, Indak omuah lomak dek santan .
3, Kayo hati Jo kebenaran , Miskin hati pado kemungkaran.
Siang malam
ma Ingek an anak kamanakan manyatoan kato bona nan mambayang , siang batengok ²
an , malam ba Donga dongaan, baitu parolunyo manjago anak jo kamanakan , kok
Ado nan
malangga adat nan kewi, syarak nan lazim , undang nan balikih. Mancari paluang
untuak mangobek aka Budi kamanakan di kampuang, kok tasuo bamurah hati pado
sakalian kasalahan anak Jo kamanakan di Nagori, ditunjuk aja adat Jo agomo saroto aturan pemerintah,
pamaaf, Satiok salah Ado dondo Jo dosonyo, kaparat Jo hukumannyo.
Saroto tegas dalam bertindak untuak manjago
adat nan kewi, Indak
Suko
mamasuki urusan orang lain, ka jamuan pun tak datang kok tak di undang, Indak
malakuan karojo nan bukan tugas dan
Kewajibannya.
Elok nagori dek pangulu, rancak topian dek nan
Mudo,
Jikok ka mamogang ulu (manjadi Pangulu) ,
paliharo puntiang Jo Mato.
(Nyo Nomuah tangga, Dibukak dek adat nan bapakai ).
4. Murah Jo maha ateh prilaku nan ba patuk an.
Pangulu
wajib bisa mengetahui situasi dan kondisi, kotu Jo maso, wakotu Jo
saat bertindak untuak manyuruah taat, MANOGAH
maksiat nan di buek anak kamanakan, Pangulu Indak maraso rondah untuak mang
hormati orang tuo tuo, saroto kasih pado anak anak, pado nan lomah, tubuah
maupun jiwa.
Pangulu
harus hormat pado putusan Basamo, bulek nan sagolong, picak nan salayang, Ingek Jo jonji jonji nan baikrar
an, sahinggo tegas dalam sagalo sesuatu, kato Jo karojo, Malobihi Indak ancak ,
mangurangi
nan sio sio, bayang nan sapanjang
badan,jangkauan sapanjang tangan, koruak sahabih gaung, Bajalan Sorang nak
daulu ( mangaroti Jo masalah nan Ado), bajalan baduo nak di tongah
( tau
Bona Jo ka ada an), ukan dek
pangulu nan sagalo tau,
martabat nan Onam bapantang lengah, ukua
jangko salapan nan ba pakai an.
5, Imat Jo jimat dari awal sampai akia.
Teliti
dalam membuat keputusan, ingat modorat saroto manfaat dari pakarajaan nan ka
balakuan, .Indak mailak galah nan Tibo di
kaki,Indak malobihi lantai Bokeh
bapijak, dek sio sio Nagori alah, Dek Cilako utang tumbuah. Sarugo dek ba pocik
orek baiman Toguah, Naroko dek laku parangai.
Mangona awa Jo akia, manfaat Jo
mudorat, Dalam awa akia mambayang,Dari Kulik mambayang isi. Cawek nan datang
dari
Mandiangin, di baok anak urang ka
Biaro, takilek Rupo dalam comin, Inyo di
baliak itu pulo, Bajalan sorang nak daulu, jalan baduo nak di tongah.
6. Soba Jo Ridho mamakai Siddiq Jo tabaliaq.
Pangulu
harus sabar, pemaaf atas kesalahan anak kemenakan sahinggo dapek mambori maaf ,
soba awa dari Tonang, Tonang dalam
menghadapi sagalo masalah, sahinggo mampu mampa tahankan ka bona ran nan ba
pakai ( Ingek Jo lobuah nan golong), Tonang dapek mayakinkan urang lain ateh ka
Bonaran nan bapakai. Selalu bisa berkomunikasi , bermufakat Jo anak kamanakan
dalam penyelesaian masalah nan Ado, duduak Babicaro, Togak nak barundiang, nan
poi Jo
rundiangan,
nan Tingga Jo mufokat. Manjadian Kito Jo anak kamanakan ,nan sakampuang Jo
sasuku Baradat, Basyarak Jo ba Aturan.
Ukan indak
batarotik bakato asiang , ukan ma oriak ma ontam tanah, cando adat urang
Jahiliyah nan bautak ka ampu kaki, barajo ka Pangka longan. Nan ba buku KA buku
tangan.
Sahinggo Dapek batenggang di nan sulik, dapek
bakisa di nan sompik sahinggo takuruang nak di lua dapek Kito Ama an. ,Talangka
suruk kumbali, salah makan baluah an, salah ambiak balontiang kan , malontiang manuju pangka ,
Olah bakorih
sikati muno, tando mato mojo paik, Tuah bosobab Jo bakarono , pandai batinggang
di nan rumik
Pemahaman
martabat nan Onam ko mambuek pangulu manjadi bosa nan Batuah di kampuang Jo
Nagori, sahinggo Kamanakan di pintu lahia
, Mamak di
pintu batin , kamanakan di pintu utang manak di pintu bayia, saiyo Sakato, Auh
minum di labu ( nak dapek aka, Ijan sarupo moncik manggiriak labu), angek
Samo mangalah (Jan sampai Ba Kitab KA buku tangan, barajo ka Pangka longan).
Pemahaman
dalam dari martabat nan Onam akan menjadikan Kito jauah dari sifat. nan tacela,
nan di bonci Niniak nan baduo , Dt Kotumongguangan Jo parpatiah nan sabatang.
Nak
cincin golanglah buliah, nak ulam PUCUAK manjulai, nak ayia pincuran tobik,
sumua di kali ayia nan Tibo, dek licin kilek lah Tibo, dek aluh cahayo nan
datang, kajadi sosi daun Jo bungo, buah di makan urang nan basamo , di korong
Jo kampuang dalam nagori ,adat bajalan sandirinyo.
Bumi
Sonang padi manjadi, padi manguniang jaguang maupiah, taronak bakombang biak,
kamanakan Sonang Jo Santoso, Nagori sumarak cando Sarugo.
(Baraka, balemu, lapang hati, soba, imat , Jo babuek
ateh nan patuk).
UNDANG NAN OMPEK.
UNDANG LUHAK JO RANTAU.
Luhak bapangulu, Rantau ba Rajo. Bajalan samo indak tasundak
Malenggang samo indak tapompeh.
UNDANG² NAGORI.
Nagkri bakaompek suku. Dalam suku
babuah poruk, Basawah baladang, babalai bamusojik, Balobuah batopian.
Undang dalam nagori.
Borek samo dipikua, ringan samo
dijinjiang, Saciok bak ayam,sadonciang bak bosi,Sakik basilau, mati bajonguak,Salah
batimbang, hutang babayia.
Undang ² nan 20.
Nan
anyuk dari ULU utang Muaro mailia an.
Elok
Nagori dek
Pangulu
, sapokat manti Jo Dubalang, kok tak pandai mamogang ULU , puntiang tangga mato
tabuang.
Ulu
nan mamaluk puntiang ba mato nan lah
tajam, Tajam ka pangikih bungkuak nan sarueh, panarah bengkok nan di makan
bonang , Mamakai Alua nan luruh ka di turuk, lobuah golong nan batompuah, di
korong Jo kampuang nan maluang ka nagori. Di Adat nan bajawek ateh pusoko nan
batolong.
Sado
nan Titiak dari langit utang bumi manarimo,kok kurang loweh tapak tangan Jo
kampuang batarimo, Dek kamanakan barajo ka
mamak
, mamak barajo ka Pangulu, pangulu
barajo ka Iv suku, Iv suku barajo ka nan bona ,bona Badiri sandirinyo, Syarak
mangato adat mamakai, Syarak nan bahadis jo Ba dolia, adat nan Badiri di
Limbago,
Adat
ba isi , Limbago batuang, sasuai Jo cupak balilih, gantang nan balanjuang , Itu
utang dek niniak mamak , nak talotak
sasuatu
di tompeknyo nak Santoso adat nan bapakai. Dipakai tutua nan bajawek Nan Titiak
dari Langik, nan manjadi undang undang.
Indak
mingkudu nan indak bagotah, ontah kok birah jo kaladi, Indak pangulu nan indak
gawa, ontah kok di tolong OLLOH jo NOBI.
Jarojak
pamaga rumah, panjago anak jan jatuah, Dikucak kucak indaknyo guyah, tando nyo iman nan lah
toguah.
Syariat
pandang nan nyato, hakikat lurahnyo dalam, Bahimpun adat jo agamo, sehat rohani
lua jo dalam.
Kalimbago
tontong an adat, syarak bahadis jo Ba dolia,Dek dunia dapek akhirat, dek syara’
santoso tumbuah.
Olang
olang tobang malayang, sugi-sugi pamaga boniah, Elok bak tarotik urang sumbayang, hati suci mukonyo joniah.
Limbago
jalan batompuah, itu nan utang niniak mamak, Sarugo di iman taguah, narako
dilaku awak..
Nan
manconcang nan mamopek, nan bahutang nan mambayia, Tali jo Tuhan kalau lah
lopeh, dunia anguh akhirat cayia.
Undang
undang dalam Nagori dalam
bidang hukum antaro lain adolah :
Banosa
ka anggo tanggo. Bahukum ka raso jo
pareso Baundang ka alua jo
patuk Nak luruh rontangkan tali luruh bona
dipocik sungguah
Pisang omeh baok balayia,
Masak sabuah didalam peti, utang omeh dapek dibayia, utang budi dibao mati. Nan
suku babuah poruk, Korong kampuang di dalam jurai, Dek urang tuo lah lamo iduk.
Dunia lah lamo inyo pakai, Niniak moyang di duo koto, Mambuek barih jobalobeh, Bulek
dek tuah lah sakato , Nak tontu hinggo jo
bateh. Kok kusuk
disalosaikan, kok karuah
dijoniahkan, Usua dipamain, cabua
dibuang, Salah batimbang,
hutang babayia, Sosek suruk
talangkah kambali, Salah cotok
malontiangkan, Salah ambiak
mangumbali, Utang babayia,
piutang ba tarimo,Solang pinjam mangumbali. Salah kamanusia mintak maaf, Salah ka Tuhan mintak Ampun . Tapijak di arang itam tapak, Ta saruduak di galah panjang bungkuak pungguang, Kok abu bajontiak, kok kumuah basosah, Hukumnyo adia katonyo bona, indak buliah bapihak pihak, indak buliah bakatian kiri, luruh bona dipogang sungguah. Tibo di mato indak dipiciangkan, Tibo di dado indak di busuangkan, Tibo di poruk indak di kompihkan.
Undang²
dalam Nagori dalam bidang ekonomi antara lain adalah sebagai berikut:
Tasindoroang
jajak manurun, tatukiak jojak mandaki, Adat jo
syarak kok tasusun, bumi sonang padi manjadi.
Tumongguang
manjomua padi, dijomua di ateh bawak, Islam
tangguang kapia indak jadi, apokoh namo badan awak.
Sa sukek duo
baleh tayia, dicupak mangko digantang,Nan lunak ditanam boniah, nan koreh
dibuek ladang,
Nan boncah palopeh itiak, gonongan ka tompek ikan, Bukik batu ka tambang ameh, padang ana bokeh taronak, Batanam nan bapucuak, mamaliharo nan banyawo, Ka rimbo ba bungo kayu, Ka sungai ba bungo pasia, Ka lawuk ba
bungo karang,
Ka sawah ba bungo padi, Ka tambang ba bungo omeh,
Dek omeh sagalo komeh, Dek pitih sagalo jadi.
Elok
lenggang di nan data, rancak arak di hari paneh, Ilang rono dek panyakik, ilang
bangso tak baromeh.
Kok duduak marawukranjau, Kok togak maninjaujarak, ari sahari
di parompek,Malam samalam dipatigo,Nomuah bajoriah bausao,Nomuah bapokok
babalanjo,
Asa lai ongok-ongok ikan, Asa lai jio-jio patuang, Nan indak
dicari juo.
Undang nan Duo Puluah katontuan jo mupokat nan ma atur
persoalan pelanggaran adat / ketentuan hidup bermasyarakat jo kasalahan
saroto
kejahatan nan dilakukan dek anak kamanakan , dari ka Iv suku sampai ka kama nakan di
Minangkabau.
Undang² Duo
Puluah terdiri dari 20 (duo puluh) poin/ pasal yang dikelompokkan atas duo
bagian:
1)
Undang
Tuduah Nan Bakatunggangan nan basobut juo jo Undang nan Duoboleh,
2)
Undang Cemo
nan Baka a daan yang disebut juga dengan Undangn Nan Salapan.
3)
Undang
Tuduah nan Bakatunggangan adolah aturan-aturan adat nan berkaitan dengan dugaan
atau tuduhan ka seseorang nan lah melaku an sebuah pelanggaran ketentuan hidup
bersyarakat di Minangkabau.
Karena
masih bersifat tuduhan yang olun tabukti, mako olun ado sangksi nan dijatuhkan.
Undang Tuduah ini merupakan indikasi awal
bahwa
seseorang telah melanggar aturan adat Minangkabau. Aturan ini terdiri dari 12
(dua belas) poin/ pasal, sahinggo disobuk jo
Undang
nan Duo Boleh nan tadiri dari:
1.
Onggang Lalu Atah Jatuah 2. Pulang pagi
babasah- basah.
3.
Bajalan
bagogeh-gogeh.
4.
Kacondongan
mato rang banyak.
5.
Dibaok ribuk
dibaok angin.
6.
Dibaok pikek
dibaok langau.
7.
Bajua
bamurah-murah.
8.
Batimbang
jawek ditanyoi.
9.
Tasindorong
jojak manurun.
10. Tatukiak jojak mandaki.
11. Lah bauriah bak sipasin.
12. Lah bajojak bak bokiak
Onggang Lalu Atah Jatuah adolah indikasi atau tando untuak bisa menduga
seseorang nan melaku an pelanggaran adat, karona orang nan
diduga melaku an palanggaran tersebut berado atau baru sajo
baradi
di lokasi kejadian pemakaro. Umpamonyo, olah tajadi peristiwa kehilangan di
sabuah rumah; sesaat sebelum peristiwa itu terjadi,
sasaorang
atau beberapa orang berado di rumah tersebut. Maka orang atau orang-orang
tersebut dapat diduga melakukan tindakan pencurian tersebut.
Pulang pagi
babasah-basah
adolah
dugaan ta hadok pelanggaran katontuan adat nan terkaik jo keadaan yang terdapat
pada seseorang atau beberapa orang yang berindikasi terkait dengan peritiwa
pelanggaran
tersebut. Umpamanya, seseorang diberitakan melanggar adat di sebuah nagori,
setelah diusahakan penangkapan terhadap
pelaku,
tiba-tiba pelaku hilang di sekitaran sawah, ladang atau sungai. Beberapa saat
berselang, atau besok paginya, masyarakat melihat seseorang dengan pakaian dan/
atau badan basah kuyup dan/ atau
berlumuran
lumpur. Keadaan yang terdapat pada orang tersebut dapat dijadikan indikasi atau
tanda awal bahwa pelaku pelanggaran adat yang dicari tersebut adalah orang
tersebut.
Bajalan
bagogeh-gogeh adalah indikasi
atau tando pelanggaran ketentuan adat yang terkait dengan kegelisahan tingkah
laku seseorang atau beberapa orang yang dicurigai melakukan pelanggaran
ketentuan adat. Umpamonyo, beberapa saat sebelum adonya laporan kejadian
pencurian, beberapa orang melihat seseorang atau beberapa orang bertingkah laku
gelisah dan berusaha cepat-cepat menghindar dari lokasi tersebut. Maka orang
tersebut dapat diduga pelaku tindakan pencurian tersebut.
Kacondongan
mato rang banyak
adolah
indikasi atau tando untuk mendugaan seseorang atau beberapa orang melakukan
pelanggaran aturan adat berdasarkan kencerungan dan kesaksian masyarakat (orang
banyak). Umpamo nyo, seseorang melaporkan bahwa Si Antun telah melakukan
tindakan penganiayaan terhadap seseorang; laporan peristiwa ini diperkuat
dengan kesaksian beberapa orang atau banyak orang bahwa tindakan tersebut
memang dilakukan oleh Si Antun.
Dibaok
ribuk dibaok angin adolah
indikasi atau tando untuk menduga atau menuduh bahwa seseorang telah melakukan
sebuah pelanggaran
aturan adat yang sudah
menjadi pembicaraan di tengah masyarakat.
Umpamonyo,
telah terjadi pelanggaran terhadap aturan adat oleh seseorang atau beberapa
orang yang disaksikan oleh seseorang atau beberapa orang. Lalu, orang atau
orang-orang yang menyaksikan
tersebut
menceritakan kejadian itu kepada orang lain, yang kemudian berkembang menjadi
pembicaraan masyarakat di nagori tersebut.
Mako.orang
yang sudah menjadi pembicaraan tersebut dapat diduga sebagai pelaku pelanggaran
tersebut.
Dibaok
pikek dibaok langau
adolah
indikasi atau tanda yang dijadikan dasar tuduhan pelanggaran aturan adat yang
walaupun tidak ada yang
mau
menjadi saksi (mungkin karena takut ancaman pelaku), namun tuduhan pelanggaran
ini bisa diarahkan kepada seseorang atau beberapa orang karena adanya
tanda-tanda alam yang mengarah kepada pelaku tertentu.
Ado 6 bukti alam yang bisa diguno an dalam
konteks ini:
1. Babaun bak ambacang.
2. Bauriah bak sipasin.
3. Bajojak bak bokiak
4. Tangiang bak kukuak ayam.
5. Tasindorong jojak manurun Tatukiah jojak mandaki.
6. Cancang ranggah bongkak koniang.
Bajua bamurah-murah adllah indikasi atau tando nan DAPEK diguno an
untuk menduga seseorang telah melakukan pelanggaran aturan
adat,
khususnya ateh kepemilikan barang tertentu yang diduga hasil
pencurian dan sejenisnya. Umpamo nyo, setelah terjadi peristiwa
kehilangan
sebuah barang milik seseorang yang belum jelas siapa yang mencuri atau yang
mengambilnya dengan cara melanggar adat,
seseorang
atau beberapa orang berusaha secepat mungkin menjual sebuah barang yang
memiliki tando-tando nan identik Jo barang nan dinyato an
hilang walapun dengan haroga nan jauah libiah murah dari haroga nan sabonanyo.
Batimbang
jawek ditanyoi adilah indikasi
atau tando nan dapek digunikan untuk menduga atau menuduhan seseorang atau
beberapa
orang
telah melakukan pelanggaran aturan adat karono adonya usaho mengindar dari
tuduhan tersebut dengan memberi jawaban berteletele terhadap pertanyaan orang
yang menduga atau menuduh; atau karena orang yang diguga melaku pelanggaran
tersebut melakukan reaksi lisan yang berlebihan terhadap tuduhan tersebut yang
biasanya mengarah kepertengakaran.
Tasindorong
jajak manurun adalah indikasi
atau tando nan dapat digunokan untuak menuduh atau mendug seseorang atau
beberapa orang nan malaku an pelanggaran aturan adat nan meningga
an bokeh atau jojak.
Tatukiak
jojak mandaki, samo Jo
tasindorong jojak manurun, adalah dugaan atau tuduhan pelanggaran aturan adat joleh
jelas jojak nan Ba tingga an dek palaku.
Lah
bauriah bak sipasin adilah tando
atau indikasi untuk menuduhan atau menduga seseorang atau beberapa orang telah
melakukan pelanggaran aturan adat nan maningga an jojaknan joleh Jo dapek dijadi an
bukti perbuatan pelanggaran aturan hukum adat tersebut.
Lah
bajajak bak bokiak adalah
indikasi atau tando untuk menuduhan atau menduga seseorang atau beberapa orang
telah melakukan
pelanggaran
ketentuan adat yang pelakunya dinyatakan salah karono bukti dokumen nan joleh
tando-tando modifikasi, rekayasa atau pemalsuan. Umpamonyo pemalsuan ranji nan berkaitan
jo penguasaan ulayat. Kok dikalompok an menurut tingkatan kesahiah an
bukti palanggaran adat, mako Undang Duobaleh dapek dikelompokkan sebagai
berikut:
a).
Cemo lapeh:
1. Onggang lalu atah jatuah
2. Dibao ribuk dibao angin
3. Dibao pikek dibao langau
b). Cemo takaik
4. Pulang pagi babasah basah 5. Condong mato rang banyak
6.
Bajalan
bagogeh gogeh.
7.
Bajua
bamurah murah
c).
Tando KA jadi ta songko.
8.
Bajojak bak
bokiak.
9.
Babarih bak
sipasin.
d). Tersangka.
10. Tatukiak jojak mandaki
11. Tasindorong jojak manurun.
e). Terbukti.
12. 1 Lah bajojak bak bokiak, mangoku Jo ta tangkok
tangan sodang melaku an pelanggaran adat.
Cemo
nan Bakaadaan adolah perbuatan
salah melawan hukum adat, nan sifatnyo manjatuah kan martabat jo namo bayiak.
Ateh kesalahan iko dapek dibori sangksi adat ta hadok pelanggaran adat atau
kejahatan nan olah terbukti, joleh sasuai katontuan adat nan balangga.
Adat
Minangkabau mengatur 16 (enam belas) jenis pelanggaran nan berpasang-pasangan
sahinggo menjadi 8 (delapan) pasang, mako disobuk
Undang nan Salapan .
Nan ma
indikasi an kesalahan melawan hukum (pidana), yakni sbb.:
1. Dago-Dagi mambori malu.
2. Sumbang-Salah laku parangai.
3. Samun-Saka togak dibateh.
4. Umbuak-Umbai budi marangkak.
5. Curi-Maliang taluang dindiang.
6. Tikam-Bunuah padang badarah.
7. Sia-Baka sabatang suluah.
8. Upeh-Racun batabuang sayak.
Dago-dagi
mambori malu. Adolah bontuak
parbuatan salah melawan hukum adat dilakukan anak kemanakan atau mamak kepada
penghulu.
Dago mengacu ke kesalahan yang belum berbentuk
tindakan— mungkin masih berupa ucapan atau sikap. Contoh ucapan atau kemanakan
atau mamak yang terkesan menjatuhkan martabat penghulu, seperti “Den indak ka
bamamak ka inyo doh”, atau sikap yang secara torang-torangan indak patuah ka
Pangulu, nan ma
ajak ka kemungkaran.
Dagi
adolah perbuatan atau tindakan yang nyato-nyato menontang atau konfrontasi atau
makar terhadap pangulu dan kepemimpinan pangulu.
Sumbang-Salah
laku parangai
adolah
bukti perbuatan nan ma arah ka salah Jo palanggaran aturan, tapi belum salah. Artinyo,
sumbang adalah perbuatan yang mengarah salah tapi olun salah Jo olun
malangga hukum adat, hukumnyo baingek an, basapo, batunjuk baajari
.
Sodang nan salah adolah parbuatan nan olah malangga
katontuan adat , dapek dibori sanksi hukum adat seperti ditogua, basidang
an, batingga an, digantuang tinggi, dibuang jauh.
Samun-Saka
togak dibateh adolah bontuk
perbuatan nan malangga hukum adat, dapek dibori sangksi adat , sarupo pengambilan paksa , merampas dan merampok
harta orang lain.
Samun adolah pengambilan paksa barang hak milik orang
lain secara paksa (merampok) di tompek nan longang .
sokah adolah pengambilan paksa hak
milik orang lain (merampok) di tompek nan longang , sekaligus malaku an
penganiayaan sampai mambunuah pemilik
barang.
Umbuak-Umbai
budi marangkak
adolah
perubatan melawan hukum adat dapat dibori sangsi adat kapado orang nan lah ta
bukti malangga adat nan ta kaik Jo panipuan caro Ba
bujuak rayu atau Jo caro kasa.
Umbuak adolah penipuan nan dilakukan
secara halus dengan rayuan dan sejenisnya;
Umbai adolah penipuan yang dilakukan
dengan cara yang kasar, kekerasan bahkan disertai ancaman.
Curi-Maliang
taluang dindiang
adolah
perbuatan melawan hukum adat dapek dibori sanksi adat takaik jo tindak an
pencurian.
Curi adolah perbuatan pengambilan harta atau barang
hak orang lain secara melanggar adat nan dilaku an pada siang hari; sedangkan
maliang adolah perbuatan pengambilan harta atau barang
hak orang lain secara melanggar adat yang dilakukan pada malam hari.
Tikam-Bunuah
padang badarah
adolah
aturan tontang Kurenah nan malangga hukum nan ba kaik an
ji aniayo Jo bunuah , nan dapek dijatuah an sanksi adat.
Tikam
adolah perbuatan penganiayaan ta hadok seseorang jo sanjato tajam atau tumpul
nan
mambuek orang lain taluk Jo kalua
darah,
bunuah adolah perbuatan penganiayaan nan mengguno an
sanjato nan mengkibatkan seseorang nan di aniay tu meningga dunia.
Sia(
siuk)-Baka sabatang suluah
adolah
perbuatan salah melawan hukum adat nan dapek dibori sanksi adat, saeupo
pembakaran terhadap barang atau harta milik orang lain.
Sia ( siuk) adolah perbuatan penyulutan api ke suatu
benda, barang atau harta milik orang lain nab indak mengakibatkan terbakar
habis,
baka adalah perbuatan pembakaran terhadap barang,
benda, atau harta milik orang lain nan akibatnyo barang tu abih ta baka,nan menyiso an
arang Jo abu.
Upeh
racun batabuang sayak
adolah
bontuak kesalahan perbuatan melawan hukum adat. Kesalahan tu mambuek cedera Jo
mambuek urang sakik, dek akibat makanan atau minumannyo babori ramuan babiso
sarupo racun.
Racun artinya jenis kimia biologi atau tubo nan mamati an,
kok taminum seseorang meningga dunia .
Ganti rugi
Sasuai
prinsip bongkak didamak luko ditaweh atau bongkak didiang, luko diubek, kok
kajahatan surang urang mambuek sakik urang nan jadi korbannyo, si urang jaek
wajib mambiayai ubek korbannyo.
Dondo
Dondo
adolah jinih hukuman nan paliang umum dalam pidana adat di
Minangkabau,
sasuai prinsip adat diisi limbago dituang saroto kaki tataruang inai
padahannyo, lidah tadorong omeh padahannyo. Dondo dapek dijatuahkan sabagi
hukuman panggonti nan basipat material atau untuak palanggaran nan basipat
immaterial, cando sumbang salah.
Buang
Dibuang
atau dikuciakan (di Silungkang disobuk dikuruang di lua) dijatuahan mamakai
banyak prinsip. Pado dasarnyo, urang nan dibuang di kkba bayiak indak
diimbauan, di koba buruak indak di ambauan dan indak ditkpuak bonduanyo, indak
ditingkek onjang rumah godangnyo.
Hukuman
buang dianggap sabagai hukuman nan paliang borek, dek sobab baabu bagontiak,
kumuah basosah. Jinih-jinih buang nan lazim antaro lain.
Buang biduak, buang siriah atau dikuciekan: dibuang dan
diasiangan dari kaumnyo surang, Buang
daki.
Dibuang
dari nagarinyo aratonyo dirompeh untuak
manggonti rugi korban kajahatannyo,
Buang
tingkarang atau buang bidal
dibuang
dari nagarinyo, namun buliah pulang salapeh maisi adat jo caro mandobiah kobau,
jawi, atau kambiang.
Buang
puluk dibuang dari nagarinyo dan indak buliah pulang mamakai alasan apo pun.
PEMANGKU ADAT / UNSUR
LIMBAGO ADAT NAGORI.
1, Pangulu saroto pangiriang, Elok nagori dek
pangulu, elok kampuang dek nan tuo, rancak topian dek nan mudo, elok rumah
tanggo dek bundo kanduang. Nan Sapokat lahia jo batin,nan sasuai muluk jo hati
, Nan manorang masuak kan Nagori.
Asal dari nan mamocik ka IV suku Jo tuah
(Sangsoko) Nagori sarupo Imam bila kotik, ngku luma, Codiak pandai, tuo Baraka,
Mudo tanamo,
( Iko adolah kompetisi Namo baik di
Nagori sarupo andai adat ,
Pisau sirauk sidarumin, buatan
anak ayia Putiah, pamenan tuanku Malin , Nyato lauk lah lamo di pacomin, tonggo
balayia dek olun buliah TAGAK dek tuah Balega Kayo nan basalin).
2. Ka IV suku² saroto daulatnyo. Ompang
limo² / Dubalang Nagori , imam , bila, khatib, Maulana/ ompek jinih, Codiak
pandai², tuo Baraka². Mudo nan tanamo.
(RAJO JO TUAH NAGORI
/pemangku adat Nagori.)
Ka IV suku Rajo di Nagori.
Ompang limo Panyalosai undang
Imam ,bila ,khatib, Maulana, Rajo syarak nan
bahadis Jo badolia.
Codiak pandai Ambiak
tuah ka nan Monang,
Tuo
Baraka , ambiak contoh ka nan sudah .
Mudo tanamo parancak Namo nagori dek tulang
kuek talingo nyoriang, nan tau di bayang kato sampai.
Itu nyo Unsur unsur limbago tompek badiri nyo adat . Adat nan di pakai nan basyandi syarak,
syarak mangato adat mamakai.
(Dinagori Kito koto baru banyak nan rumpang,
mungkin dek Karono banyak nan Indak ba ulu ( olun abih Godang ) Pangngulu pangulu nan
ado, atau baguru ka Padang data dapek ruso
bolang kaki , dek baguru kapalang aja , Bak bungo kombang tak jadi, sahinggo
Ndak Ado kainginan pangulu nan lah bagola nak tau Jo adat bapakai, lobuah nan
golong, Indak ingin Godang ka Balerong, dengan
berbagai alasan , yang kadang ² tak masuk aka) Atau Ado pihak ² nan ingin dapek
keuntungan Jo ka adaan nan sarupo Iko kini, wallohu a'lam bisshowab semoga Alloh menunjuki
kita semua).
Gola Sang Soko /pemangku adat nagori /
Daulat Rajo Tuah Nagori .
Dt Ka IV suku Jo Dubalang nyo.
Iman,Bila,Khatib,Maulana /ongku luma,
Codiak Pandai, Tuak Parang /Tuo Baraka saroto
Mudo nan tanamo ( indak ba pakai di koto baru simalonggang ).
( JINIH NAN OMPEK Pangulu,
Dubalang, MANTI Jo Malin , Manuruk
catatan-catatan nan ado Ado duo PANDAPEK, PARTAMO suku asal
Minang,
KOTO,PILIANG,BODI,CANIAGO, Nan KADUO adolah Ka Iv suku nan barompek, Sambilan
Pangulu, bodi Caniago Dubalang, Jambak MANTI, MALAYU Malin NYO.)
Caro parentah mamarentah
dalam adat.
Kamanakan barajo ka mamak, mamak barajo ka
pangulu, pangulu barajo ka IV suku, IV suku barajo kamufokat (Baiyo Iyo Jo pamakai tuah
Nagori), mufakat barajo ka nan bona, bona
badiri sandirinyo, syarak bakato adat mamakai , adat nan basondi syarak ,syarak
basondi kitabbullah. Syarak BABUHUA MATI , Adat BABUHUA SINTAK, Kobek
lungga nan indak nomuah tangga, Tibo MASONYO
LORAK surang, Tibo nan hak nan batil hancua surang, Indak salah dek pangulu
olun ba
unjuak olah babori, olun bamintak olah ba
agiah, Baitu pangulu nan bapaham dalam, ontah kok kini olah barubah, mancari kato nan lain sasudah mufokat.
MA URAK ADAT JAHILIYAH.
Bak adat nan bapakai, Salamo iduk ateh
dunia.Kok tumbuah silang jo sangketo, Silang salisiah kok tak abih.Sangketo nan
manaruah dondam nan tak putuh, nan Marusak adat Jo nagori. Salamo musuah lai di adang. Sajojak
sangketo tumbuah. Hati nan somak² ragu,
Badan nan
indak sonang diam. Kok angan ka kiun sajo.
Ladang somak sawah tak manjadi.Padi ampo dek paneh sataun, Tagak dek ujan nan
sahari,
Malang ilang mujua nan tibo.Galik di situ Elok
nyo tumbuah.Badan mati di kanduang tanah، Badan
iduk di kanduang bona.Di tompuah ranjau nan tatahan.Nak tabubuk jo ta bungka,
Bia nak rompak parik nan tatogak. Naknyo runtuah adat jahiliyah di dalam
kampuang Jo nagori
itulah kondak Jo cinto Adat nan Kito pakai,
baitu orek pocik adat , baitu bapakai sarak nan lazim Bitu Pulo konak undang
nan balikih , ateh iman nan samparono toguah.
Kok Manimbang ateh nan Ado, manyiang ateh nan
tumbuh , Tumbuah sarupo Iko , Kok Wali (Sumondo) Rajo di rumah tanggo.Tibo di
mamak rajo dalam kampuang (Baiyo Iyo , bamufokat tontang nan tajadi di kampuang
) , Kok borek samo di pikua .Ringan samo di jinjiang.Baitu adat nan bapakai ,
alua luruh nan baturuk , jalan golong nan ba tompuah.Kampuang saroto Nagori,nak
Sonang bumi nan bauni , Parotian adat Jo pusoko Iyo baitu.
Artinyo parolu mufokat
pangulu kampuang saroto pangiriang Jo
Sumondo tontang masalah nan tumbuah di pihak
kamanakan, parolu mufokat pangulu Jo pangiriang Bilo tumbuah masalah di
Sumondo, Bilo masalah kampuang pangulu nan tak salosai Iko karojo ka IV suku Jo
daulatnyo/pamakai
tuah Nagori / Sang
Soko SANGSOKO nan ado...
Adat jahiliyah.adat nan batontangan Jo Adat nan
basondi syarak. Kok tumbuah sarupo Iko Bicaro pulang ka nan Mudo, Nan batulang
kuek, batalingo nyoriang, nan tau di bayang kato sampai.
ADAT JAHILIYAH.
Bataratak Bakoto asiang,
Ba adat Limbago surang, Ba bonak ka
Ampu kaki, Ba Kitab ka
buku tangan,
Suko basorak potang pagi, mamokak ilia mudiak
di korong jo kampuang. Dalam Nagori , Siang abih malam tak sodang, Ari abih
dek bajudi Jo barambuang, Malam tak sodang dek Mabuak Jo bamain
parampuan , Babuek sakondak hati ,
mamakai utak ka ampu kaki,
orang koreh agak tak lalu, Bona barajo ka
Pangka longan , Manuruk hati nan babona Sorang, Indak omuah di tunjuk Jo ba aja
i. Akhianyo tacampak Jo ta sisiah di Nagori , kok kini nomuah masuak bui,
pangulu Jo Dusanak di kampuang maraso Hino diri, Bona tangan manconcang bahu
mamikua ,Tapi Sa ikua kobang nan
bakubang, sakampuang konai luluaknyo, Dek Nagori Kito Basamo nan punyo. ) Nau
zubillahi MINZAALIQ.
ADAT JO SYARAK (Dasar
utamo Lareh nan bapakai).
“ Syari’at pandang nan nyato,hakikat lurahnyo
dalam,Bahimpun adat jo agamo sehat rohani lua jo dalam.
Simuncak mati tarombau,Kaladang mambao ladiang
Lukolah pao kaduonya, Adat jo sarak Minangkabau, Umpamo aua jo tobiang, Sanda
manyanda kaduonyo
.
Pariangan manjadi tampuak tangkai, Pagaruyuang
pusek jalo Tanah Data, Tigo luak urang namoan, Adat jo syarak ko bacorai, Bokeh
bagantuang nan lah patah,Tompek bapijak nan alah ta oban. Adat cayia Na Adatnyo
binaso,
Didalam duo kalarasan, Lareh Dt. Kotumongguangan
(Pangulu) duo Jo
Dt. Parpatiah nan sabatang ( Dubalang) ,Adat
ka manjadi darah dagiang,Syarak nan lazim nan jadi ka imanan, Adat nan kewi nan
mandindiang saroto undang nan balikih ,
Tasindorong jojak manurun, Tatukiek jojak mandaki, ta Togak jalan mandata,
Adat jo
syarak ko tasusun, Bumi sonang padi manjadi. Negara Tingga mambuek data.
GURUNDAM ADAT MINANG.
Bakorih sakati muno.patah
olah basimpai balun ,rotak sabuah manjadi tuah,Kok di bukak pusoko lamo,
dibangkik batang nan tarondam,lah banyak ragi nan barubah.
Bulek ruponyo daun Nipah ,
nyato bulek bapasogi, Diliek lipek nan tak barubah, lah di bukak tobuak tiok
ragi.
Gulamo (anak ikan) Nan
dari mudiak nak ka hulu, mati di semba ikan tilan, konailah
anak udang udang, pusoko Niniak nan da ulu lai ba bununuah Jo bakonak an, kini
manjadi undang undang.
RONAH MINANG KOBAU,
Eloklah ranah nyo ranah Minang, Karambia nyo nan tinggi tinggi , pinang nyo
lingguyuran, rumpuk nyo gonti gontian, Bukik ba lirik kiri kanan ,Gunuang ta
ampa bakuliliang, Gunuang Marapi Jo singgalang,
Gunuang tandikek Jo Gunuang sago, Gunuang
Pasaman Jo Gunuang Tolang.
Dari singkarak nan badongkang nan babuayo
Putiah daguak, sampai ka pintu Rajo ilia. Dari Sialang balantak bosi , dokek ayia
babaliak baliak,
hinggo ka Durian di
takuak Rajo si pisau pisau Anyuk.
Sailiran batang bangkaweh , hinggo ayia nan badobua sampai ka
lauk nan sadidih saginggo sikilang ayia bongih.
Dari Pasia bonda sapuluah, hinggo Taratak ayia
hitam sampai ka Tanjuang samalidu.
Itu nyo Luak nan tigo, Salobiahnyo adolah
Rantau Minang.
RUPO KAMPUANG NAN BAUNI.
Pudiang omeh batimba jalan, Baringin Godang
Tongah koto, Jalannyo pasa banyak nan lalu , Lobuah nyo golong nan batumpak tumpak ,
Sawah batumpak di nan data,ladang babidang di
nan lereng, bonda baliku turun bukik, concang latiah Niniak moyang , tambilang
bosi rang Tuo tuo. Sawah lah sudah Jo lantaknyo,Ladang lah sudah Jo Ranjinyo,
Sawah balantak ba supadan, ladang baagiah
samintolak,Padang babori baligundi.Rimbo baagiah bajiluang, bukik nan bakaratau
,Kaateh ta ombun jantan, Ka bawah nyato takosiak bulan.Niniak mamak baulayat
,pangulu ba pusoko, hak nyato ba nan punyo, Gonggam nyato ba untuak an,
tiok kampuang Jo nagori.
Rumah Godang basondi batu, sondi banamo alua
adat.Tunggak banamo kasandaran, Atok ijuak dindiang baukia, gonjong ompek nan
bak bintang bakilek. Nan banamo rabuang nan mambucuk, Timah mamutiah di
atehnyo.tunggak gaharu lantai candano, jariau gadiang
nan balariak. Kok Bubungan buraq ka tobang,
tuturan lobah mangirek, Poran ba ukia bak ula ngiang, bagoluk Jo ukia aka
Cino,solo manyolo Jo ayia perak , Ba anjuang Jo batingkah, saroto Jo alunan,
tompek manyuri
Jo manirawang, tompek paranginan Puti
nan di rumah, limpapeh rumah nan Godang, SUMARAK KAMPUANG Jo Nagori, ambun Puro
peti bunian, pusek jalo kumpulan tali, nan Disobuk BUNDO
KANDUANG.
Barih balobeh di Minang kabau, satitiak
bapantang lupo , kok jauah buliah di tunjuak an ,kok dokek buliak di kakok. Di
dalamnyo luak nan tigo , Luak Limo puluah Jo tanah data, saroto Jo Luak
Agam. Didalam rantau Jo pasisia di sobuk
PANJANG BA KOREK AN , Godang Bakabungan, loweh nan basibiran.nan jauah mancari
suku, nan dokek mancari Mandeh, kok jauah Cinto mancinto, kok dokek jalang
manjalang.
LAREH PANGULU DI MINANG KOBAU
Adat bapakai di tigo kalarasan, Adat di Lareh
Koto Piliang, Rajo dek pangulu banamoan (PANGULU JINIH NAN OMPEK), Tumbuah di
anak
Jo kamanakan di suku Niniak nan Sambilan, mamak saparentah pangulu.kamanakan
saparentah mamak,
Saroto di Lareh Bodi caniago tanamo Jo peti
bunian (DUBALANG JINIH NAN OMPEK), Bajonjang nayiak batanggo turun, bak ibarat
tangan suok tangang kida, Bapisah nan indak bacorai, bacorai corai tapi Indak
Baragiah.bak Umpamo kuku Jo dagiang Samo mamogang KATO PUSOKO.
Tigo Lareh nan panjang
dek Dt Siri Dirajo, Dt. Kotumongguangan Inyo bukan, Dt.parpatiah nan sabatang
Inyo ontah .Baitu adat nan bapakai, bapakai Caro kaduonyo.
Kato pusoko di sambilan,
dibarih nan ba pahek, Sado nan Anyuk dari ulu utang Muaro mailiakan, nan Titiak
dari langik utang bumi manarimo, jinih barih buliah di Liek , bak tuneh tumbuah
di Mato, cupak ponuah ,gantang balanjuang, barih tak buliah di lampaui.
Kato pusoko di Bodi
caniago, Putuh rundiak dek Sakato, lotak an sasuatu ditompeknyo, didalam alua nan
baturuk,sarupo cupak Jo gantang, cupak balilih gantang balanjuang , bak adat Jo
limbago, Tuah
Sakato Cilako
basilang.tabujua lalu tabalintang patah,
Adat di kalarasan nan panjang,
di buek Dt.suri di Rajo.
Manggonok an kaduo Caro manjadi satu .
Adat di ronah Minang kobau, Adat ba sondi
sarak ,sarak ba sondi kitabbullah, Sarak mangato adat mamakai, Gantang di bodi
Caniago, cupak di jadi kasukatan,adat mamakai sarak mangato, ujuk nyato sa
iriang balain jalan.
Si Muncak mati tarombau, poi KALADANG Mambao
ladiang, lukolah
Pao ka duonyo, Adat Jo sarak di Minang kobau ,
bak cando Awua Jo tobiang ,Sanda manyanda kaduonyo.Adat nan kewi di Minang
kobau,
nan mamakai naroco Jo katian, iyolah pangulu
nan ba pangiriang Jo Daulat Rajo ka IV suku,
Pangiriang pangulu nan di
kampuang iyolah Dubalang Jo tuo kampuang, Mudo nan tanamo, saroto Jo Bundo
kanduang,
Daulat Rajo ka IV suku iyolah Dubalang IV suku(Ompang limo
)Jo ompek Jinih , Codiak pandai ,Tuo Baraka saroto Mudo nan tanamo.
Pamangku adat Nagori banamoan , Nan mamakai
adat nan kewi .
Dubalang pamimpin dek nan mudo nan ringan
tangan copek kaki, nan batulang kuek batalingo nyoriang, nan tau di bayang kato
sampai, Mambao Undang ka di pakai, malorak adat jahiliyah nan ta togak.
Codiak pandai , Nan tak patah dalam sagalo
urusan, patah korih joleh mati , patah kato kalah Babicaro, Mamak di Minang nan
salalu monang dek Bona saroto luruh kuek mamocik adat nan bapakai. Ambiak tuah
kan nan Monang.
Tuo Baraka saroto Tuo kampuang, Nan lah lamo iduk nan banyak parosaian, jauah bajalan banyak di Liek, lamo iduk banyak di raso, Saleso maambiak contoh ka nan sudah. Sahinggo Babicaro salalu berandai andai jo ba gurindam dek banyak nan olun tabuek Katiko mudo. Dek lah tuo banyak di imbau Datuak di kampuang² Jo nagori . (Di Koto Baru Simalonggang ba imbauan Tuak Parang).
Sarak nan lazim di Minangkabau iyolah nan
manyanda ka kitabbullah saroto Jo Sunnah Nobi, Palito di Nagori di bawo Alim
ulamo, nan tau
ala oram, tau Fardu Ain Jo kifayah, Tau Jo
buliah Jo talarang, tau Jo hino saroto malu, Tau Jo Osah Jo nan bota, Tompek
batannyo dalam
nagori,sarak mangato di alim ulama ,pangulu
Tingga mamakaikan,
Undang nan balikih ,nan totap bajalankan , di POGANG dek pamarintahan .
Tali nantigo sapilin,tungku nan tigo
sajorongan,
Adat nan kewi, Syarak nan lazim Tigo di
undang nan balikih.
Kamanakan barajo ka mamak, mamak barajo ka
pangulu, pangulu barajo ka IV suku, KA IV suku barajo ka mufokat mufokat barajo
ka nan bona , Bona badiri sandirinyo, Manuruk alua nan patuk.
Kearifan penghulu.
Pancaringek Jo batang kapeh, tumbuah sarumpun
Jo batang kapeh, duri nan tumbuah tiok tangkai, Tampuo Basarang di boniah,
Ingek Ingek nan di ateh, nan di bawah kok
maimpok,tirih nan datang dari lantai, galodo datang dari ilia, Ingek sabolun
konai,malantai sabolun lapuak, maminteh sabolun Anyuk, Kito nan datang dari
ateh (Sarugo), Ado juo nan mambosuk dari bumi (inti saribumi), Godang pangulu
dek di Amba, tinggi nyo dek di anjuang.Baitu tutua nan bajawek dari dulu lanteh
kini.
Tugas pangulu di Nagori
,di suku di kampuang saroto di rumah
anak bini.
Pangulu adolah manusia pilihan yang di pilih
oleh orang sekampung nan sapayuang sapatogak saroto mamiliah pangiriang nyo . Mulai
dari pangulu nan Godang di kuburan, baru bajopuk ka tompek asa, nan olah Godang
di suduk kampung, nan banamo bapuntiang, saroto nan lah Godang ka Balerong
balai adat Nagori,
Bulek nyo daun Nipah , bulek nyato ba pasogi,
Diliek lipek tak ba rubah, di kombang lah tombuak tiok ragi.
Kini kebanyakan jorong lah Ado balai nan
badiri, balai adat jorong.
Barolek pangulu di balai adat jorong bukanlah
Barolek di Nagori, Nagori nan ompek suduk , sabanyak suduk nan Ado ,9 suduk di nagori Koto Baru Simalonggang.
Pangulu adolah pemimpin dari mamak saroto
kamanakan di kampung pemimpin utamo dari Dubalang, Mudo nan tanamo , Tuo kampuang saroto Bundo
kandung, Jo kemenakan nan lainnyo nan sapayuang sapatogak, dilingkuang cupak
adat.
Tugas utamo pangulu adolah Manuruk alua nan
luruh, ( Shirotolmustaqie..mm).
Sarupo malakukan kato pusoko , tutua nan
bajawek, Iduk Jo iman Toguah, Malakuan kato mufokat, Ijan mungkin jonji.
Malakuan jonji jonji nan lah ba buek. Jonji
daulu batopok i.
Mancari, mambuek ulang jonji bilo lupo, Dek
lamo lah lupo, dek banyak lah ragu, Jonji kudian bacari cari, bakila nak Jan
konai dek hukum syarak.
Berusaha sebaik nan bisa mambuek manogakkan nan Bona
,luruh Jo sepatuk nyo,
Mamaek Yo di barih, malubang di nan ka
tombuak, malontiang Manuju tangkai,mam ambiak buah nan ka loreh, manobang Iyo
di
Pangka,tontang Bona rueh ka robah, nan Sakik
lokek an ubek,di ukua lotak an korek .
Lotak an sasuatu di tompek nyo.
Manompuah jalan nan pasa, Manuruk
lobuah nan golong, Indak buliah kamari manyimpang ka
suok Jo ka kida, condong kamari robah.
Sarupo, Baradat, balimbago, ba cupak Jo
bagantang, Bariman, bertauhid, beragama Islam, Beramal.
Pangulu nan Baradat tacomin Baa nan adat dalam segala
tingkah laku dan ucapannya. Nan bisa merasakan apo nan di raso urng lain,
Sahinggo tercapai bagi pangulu apo itu kebahagiaan nyato Jo ndk nyato nan
mahias relung jiwa.
Pangulu nan Balimbago, Limbago adolah himpunan
aka Jo tubuah pado Sorang manusia nan babuek ateh Bona Manuruk adat nan kewi, Soko
adolah jiwa, Batang tubuahnyo adolah gambaran kampuang nyo nan baisi anak
kamanakan, Kapalo ,tangan Jo kaki adolah pangiriangnyo nan manjakani Adat nan
kewi .
Limbago adat adolah himpunan orang ² dari
babagai unsur pemangku adat nan Samo Samo punyo pikiran untuak mamakai adat,
tujuan nan
Samo, kok Indak Mamakai adat bakucindan
namonyo , limbago adat di buek untuak mambuek kato nan sapatah , Bulek nan
sagolong, picak nan salayang, Alua luruh nan baturuk.
Limbago
adat terdiri dari unsur Pangulu Jo pangiriang ( Elok nagori dek pangulu,
Elok kampuang dek nan tuo, rancak topian dek
nan Mudo (Mudo nan tanamo),SUMARAK rumah dek Bundo kanduang, salosai karojo dek
Dubalang) di kampung nan di pimpinnyo ( Nan di
undang ka RAPEK adat), Saroto Ka IV suku Jo pemangku adat di suduk ( Ka IV suku
sambilan, Caniago, Jambak, malayu)
Ompang limo Dubalang ka IV suku nan tahu Jo undang, Malin nan tau Jo sarak,
Ambiak tuah ka nan Monang Codiak pandai Jo Mudo nan tanamo, Ambiak contoh ka
nan sudah Tuo Baraka (pengundang) .
RAPEK di Limbago adat ,nan di undang Pangulu Jo
Pangiriang nyo, kedatangan ka RAPEK Limbago buliah saliang mewakili dengan
syarat ,
Nan Tingga Jo mufokat, nan poi Jo
rundingan.
Nan ma undang ka IV suku saroto
Pamanku adat nan Ado di nagori. Bulek kato nan
di hasilkan adolah alua luruh nan baturuk ( Aturan) nan ka di jalankan, di
pakai Basamo Samo.
Dapek di pasingkek, Pangulu adolah nyawo ,nan
salingkuang cupak adat,
badannyo(anak
kamanakan), Pangiriang nyo adolah anggoto tubuah( Dubalang, bujang tanamo,tuo
kampuang, Bundo kanduang),
Ka IV suku adalah nyawo, Nan sasuduk. (
Sasuku) badannyo, pamangku tuah adat Nagori adolah anggoto tubuahnyo, ( ompang
limo / Dubalang
Nagori, Nan Malin ,
Codiak pandai, Tuo Baraka, saroto Mudo nan tanamo).
BA CUPAK .
Pangulu dalam
melaksanakan tugas sebagai pemimpin, sasuai Jo alua
saroto patuk , malobihi bakucindan, mangurangi
Cilako, dek adat nan kewi.
BA GANTANG
Ukuran kepemimpinan sasuai
sifat Nobi saroto sifat Tuhan , Jo sifat mustahil bagi Alloh dan rasulnyo
Kurang duo limopuluah banyaknyo,
Jalan akhirat jalan nan pasa nan wajib di lakukan dek pangulu, Syarak mangato
adat mamakai, Sebagai contoh untuak anak kamanakan,
Bakucindan adat Bilo pangulu bak cando
mamandian Boruak, Pangulu adolah suri tauladan condo Nobi.
Ukan nan di silang Jo di camooh anak Jo kamanakan dalam hidup
Sahari hari,
MAMALIHARO HAROTO PUSOKO JO ANAK KAMANAKAN.
Pusoko nan batolong,kok sumbiang di titiak,
tabonam di solami, kok Anyuk bapinteh, kok ilang bacari, ketek di pa loweh,
buruak di paelok.
Pantang manjua Jo manggadai , talobiah untuak
anak bini, Pusoko di gunoan untuak kamanakan, pancarian untuak anak bini nan
sabagian ketek untuk maubah pusoko, Buliah manjua Jo manggadai bak kato adat
nan kewi , Ndak kayu jonjang di kopiang, tak dagiang kucing di
bantai, Bilo Ado moik di tongah rumah,
Rando tak balaki, Rumah
Godang katirihan, (Adat tak badiri). Ringan
Samo di jinjiang borek Samo di pikua, Buah kiro kiro urang nan balemu, tapi
jarang tasuo ,Tibo didado bagombuangan, Tibo di poruk bakompihan ,Topuak dado
tanyo Salero , Ilang pusoko bak raso ilang urang tuo itu nan paling Arif Jo
bijak
Sano, Lobiah suko mambangun kampuang , untuak
mamaliharo sadokah jariah nan tuo tuo nan lah daulu.
Suku baranjak , banso Pupuh, manah hilang
lobiah malu dari Rando tak balaki ( banyak Sunnah rasul nan mambuek pengantin
berpahala),
moik Tabujua ateh rumah (Ado utang
bakonyo), Rumah katirihan( usang di pabaharui, lapuak di kajangi), Adat tak
badiri (bisa di pataruahan, di lipek).
MAMALIHARO ANAK KAMANAKAN.
Kaluak paku kacang balimbiang, tampuruang
lenggah lenggok kan, di bao manurun ka saruaso, Tanam siriah di ureknyo.
Anak di pangku , kamanakan di bimbiang, urang
kampuang di Patenggang , tenggang Nagori Jan binaso , tenggang saroto Jo
adatnyo.
Tugeh borek , boban borek sangguluang batu,
,Memimpin anak, memimpin kemenakan, memimpin nan sapayuang sapatogak,
mamimpin Suku sanagori, lahir Jo batin, Ekonomi, Agama,adatnya,
Budayanya, pendidikannya,
Lingkungannya
pergaulan, saroto kewajiban sabagai WNI.
Tugeh Jo karojo pangulu Manuruk adat nan kewi.
Pangulu lantai Nagori, Malantai
anak kamanakan, malantai rumah Jo tanggo, malantai korong Jokampuang, malantai
balai Jo MUSOJIK, malantai sawah Jo ladang, malantai lobuah Jo topian, kok
malantai sa olun lapuak , usang di pabarui, lapuak bakajangi, kok maminteh sa
olun Anyuk, Ari Sahari di paromoek, malam samalan di patigo, Siang ba abih Ari, malam ba
abih minyak, agak Jo agiah ko Iyo ulemu, nan mamikua anak Jo kamanakan.
Artinyo: Manuruk
alua nan luruh,manompuah jalan nan pasa ,alua luruh jalan barontang, jalan pasa
lobuahnyo golong, Indak
manyimpang kiri kanan, luruh manontang barih
adat, Anyuk bapinteh, ilang bacari ,
tarapuang bakaik,tabonam basolami,Tingga di jopuk,
tapocik di kampuang, jauah di ulangi, dokek di kundang, kok kusuk di salosai, koruah di joniahi, kusuk
bulu pauah manyalosaian, kusuk
Bonang cari Ujuang Pangka, kusuk sarang Tampuo api manyudahi,di suruh
babuek bayiak , di Togah mambuek jahia, Kasudahan adat kabalerong , Kasudahan
iduk ka akhirat , Sarugo dek iman Toguah, naroko dek laku parangai awak.
.LARANGAN PANGULU.
Mambuek maksiat Manuruk adat Jo syarak,saroto
undang undang negara Indonesia.
Sasuai adat talarang pangulu , Ilia malonjak mudiak mangacau, suok kida nak
mamocah Porang,
maurak nan lah
Santoso, mangoruah nan lah joniah, bapaham bak kambiang dek ulek, ulah dek MISKIN
JO
BUDI, barundiang bak sarasah rojun , Dek Ado
sifat takobua dalam hati,barubah lahia Jo batin ,maninggaan ,malupoan siddik Jo
tabaliagh, mamakai Cabua sio sio,kato nan lalu lalang sajo bak mambaka buluah,
rundiang bak manggoreng kacang dek lidah Indak batulang,
Sasuai sarak pangulu talarang , Kapir, maksiat ,
takobua, panipu, panduto pemarah ,pancuri, pazina, pamabuak panjudi , munafik,
lain di muluk lain bakarojoan, Nan
indak sasuai Jo alua patuk, mamocah urang bakaluarga, sumber huru hara ,
panduto, mungkin jonji,
maleh karojo,
karojo sumbang di adat Jo Mato talingo urang banyak, Dek pangulu
contoh dek anak Jo kamanakan saroto urang di Nagori.
Pangulu ba ibarat kayu Godang Tongah
Padang,nan BAUREK limbago motan, nan babatang Sondi undiko, nan badahan cupak Jo gantang, nan barantiang
barih balobeh, nan badaun rimbun dek adat, nan babungo mungkin jo patuk nan
babuah kato nan Bona, inggiran silang
Jo salisiah, tinggi nan nampak jauah,
Godang jolong basuo, Tompek maniru Jo manuladani, Iyo dek urang sanagori , .
Maningga an na talarang dek adat,bak
papatah adat juo, kok Kulik manganduang ayia,lapuak nan sampai ka
Panguba,rusaklah toreh nan di dalam, kok pangulu ba alam
cayia, sompik alam nan
Leba, lahia batin dunia tanggolam, Ijan
tungkek Mambaok robah, paga makan tinanam,usah piawang mamocah timbo.
.Dibaok ribuk di ALAU angin , muluk jo hati kok balain , pantangan adat di
Minang kobau. Itulah pangulu nan cilako.
Artinyo pangulu sangat di larang babuek nan
sarupo itu.
1. Babuek tak adil, bakato Indak Bona, kuniang
dek kunik, lomak dek santan, bak umpano mambolah botuang, tamak marongkuah
Godang ka diri sendiri, Tunjuak luruh kalingkiang bakaik, hati busuak pikirang
ariang, Indak mangona mudorat Jo manfaat, maninggaan sipat Siddiq,
amanah,tabaliagh, Cabua sio sio.
Nan di sobuk Indak mamakai tabaliagh / tabligh, adolah :
Mamakai Cabua sio sio, babona ka ampu kaki,
batuak ka Pangka longan, Ma oriak ma ontam tanah, bataratik bakato asiang ,lain
di
muluk lain di hati , Indak malotak an sasuatu
di tompeknyo, marubahi kato pusoko, bungkuak sarueh , maubah kato mufokat,
mungkin jonji, Indak ka jonjang Bokeh ka naiak, Indak ka tanggo Bokeh ka turun.
.
Indak babedaan ala Jo oram, Hati tak patuah
pado Alloh, maningga an sipat seorang pemimpin, parentah rasul tak ba ikuti,
undang balikih Indak bapakai , Indak ba limbago nan batuang, basifat angkuh Jo
Khianat, Indak ma amal an rukun Islam nan limo
Jo rukun iman nan onam,
2.
Indak tau Jo larangan saroto
pantangan pangulu,maningga an mungkin Jo patuk , Indak mamakai barih Jo
balobeh, Alua adat batingga an. Adat tak tapakai , Caro kobau jalang, iduang
koreh pambulang tali, Cilako Kudo pacu, orang koreh lari panyimpang, lobuah
sompik Kudo panyipak, Kapalo tunduk talingo Togak, manyalahi buatan, Jo Marusak
kato mufokat, kato kudian bacari cari, duduak bakisa Togak bapaliang, lunak dek
ba baruk Jo minyak, Indak Suko Togak barundiang, Indak omuah Togak ba molah,
manyalahi kato nan Bona, ba Bona ka Bona Sorang, ulemu nan kurang pado doa,
iman ta kilik dalam hati.
3.
Marusak haroto Jo pisoko,gilo
manjua Jo manggadai,
sogan bajoriah ba
Usaho, ( badompet di saku urang), bapuroo di gadai sawah Jo ladang, Indak nan lain nan takona, sibuk manandehan Jo
mangomehi haroto kamanakan, malotak kucing di dapur, Manahan jorek di pintu,
mancari dama kabawah rumah, koruah ayia makonyo
makan, Suko manangguak di ayia koruah,
4.
Indak tahu manahu Jo kamanakan,
apo lai piuk Jo cucu, korong kampuang Indak tatompuah, SIDANG NAGORI TAK
BATOMU, tinggi lonjak Godang galopua, manaruah sifat takobua, Kamanakan, cucu
piuk tak baajari, kampuang tak bajalang, mati
ayam mati tungau, Indak
tajalang tajalang lai , elok bak
karabang tolua, Bilo ta campak Indak
nayiak lai,
5.
Indak tahu manahu Jo korong
kampuang, alua tak baturuk jalan tak ba tompuah, tolong manolong tak ba pakai,
Indak mamakai Sudi Jo
sasek di dalamkampuang, olek jamu, tak
baturuk, kamatian Indak bajonguak (bajirombok), Borek Indak sapikua, ringan
Indak
sajinjuangan, karojo Basamo Indak soto, kusuk
manyalosai Indak tahu manahu, Indak tahu manahu Jo urang kampuang, Indak tahu
Jo sawah
ladang saroto bonda, sagalo karojo pangulu
Indak bakakok, Indak tahu Jo elok buruak nan tajadi di kampuang, dek babona
kabona Sorang,
di urang nan bukan
kasamonyo.
6.
Karojo Nagori indak baturuk
,undangan RAPEK Nagori indak datang, gilo
mamulang satiok kotu, Indak tau nan tajadi di kampuang tontang
adat Jo undang undang, Indak tatompuah Jo nan
rami, apo lai ka
balai Jo ka masojik
saroto ka surau, dek Indak sajinjiang Jo sapikua Indak samufokat Jo mamak
pangulu nan lain di Nagori, dek Sudi Jo sasek Ndak ba pakai.
SOKO
Gelar dari Kapalo kaum ,Rajo di dalam kampung,
yang turun temurun dengan garis keturunan ibu.
Soko nan turun temurun , Didalam lingkuang
cupak adat,nan sapayuang sapatogak, Nan basosok bajurami,bapondam
bapakuburan, di Mano batang tagolek di sanan
cindawan tumbuah, Dimano tanah tasirah, di situ tambilang makan.
Soko nan ba imbau Datuak, badiri Samo tinggi ,
duduak Samo rondah
Jo pangulu lain nan bosa Batuah nan
Godang di Nagori harus Samo Samo taserak darah, Tanduak Samo di tanam, dagiang
Samo di lapang,
Sahinggo pangulu
nan Godang di suduk, nan Godang di
pekuburan harus manngodangkan Soko Jo
Mambantai kobau (taserak darah) Tanduak batanam, dagiang balapah, Acara ini di
namoi
BATAGAK PANGULU, Kebesaran Tuah nan di dapek
dek pangulu nan Godang bosa Batuah dapek
di miliki pabilo olah basumpah nan buni sumpah
:
Demi Alloh ambo
bajanji, mahukum Adia Jo bakato Bona , mamaliharo anak kamanakan, Manuruk alua
nan luruh, manompuah jalan nan
pasa, lobuah nan golong, mamaliharo haroto pusoko, Manjoniah nan
koruah, kusuk ka manya losai, mamaliharo korong Jo kampuang sampai ka koto Jo
Nagori, Pangulu sabuah hukum, Sakato lahia jo batin, sasuai muluk jo hati.
SUMPAH ADAT
Amanah Samo di pocik, Jonji Samo di uni,
Kok Indak tasua nan ba itu, kaateh Indak bapucuak, kabawah Indak lah BAUREK, di
Tongah batang
di GIRIAK kumbang, bak KARAKOK tumbuah ateh
batu , iduk onggan mati tak omuah, dek kutuak KALAMULLOH
Mako Diarok pangulu nak manggontiang putuh, MAMBIANG cabiak ateh parkaro di Nagori, ateh
Silang Jo Sangketo nan tumbuah di anak Jo kamanakan.
PUSOKO.
Adolah harta benda saumpamo, hutan Jo tanah,
sawah ladang, bonda buatan, Lobuah topian, pondam pakuburan, tambang omeh Jo perak, taronak paliharoan, Rumah.
Nan ado
pasupadan, Harta pusoko daerah kekuasaan milik Soko, Dt..................(GELAR PANGULU) bukan pribadinya tapi
milik gelarnya, nan di warisi, jawek manjawek menurut tali darah ibu ,keturunan
padusi, keturunan laki laki putus waris, tidak mewarisi tapi
menjaganya , ilang bacari , ketek di paloweh,
sumbiang batitiak, Anyuk ba pinteh, buruak ba paelok (Setiap mamak parolu barugi manjago pusoko), Bilo turunan perempuan abih atau putus pusoko baranjak pemiliknya,
sesuai adat nagari, saroto Soko putus, di bonam, Indak Kadi pakai salamo dunia
takombang.
Pusoko dapek pindah
Karono jua Jo boli, tagadai , Agiah Jo bori, dek punah, Soko Indak dapek pindah
kalain darah ka keturunan nan Indak Ado tali darah padusi/perempuan.
SANGSOKO .
Adolah gelar nan Batuah dalam Nagori , nan
perpindahannyo sasuai aturan adat nagari dek mufokat limbago adat Suku,
SANGSOKO Antaro
lain :.
Rajo (adat jahiliah) kini ka IV suku.
Imam (Di Suku JAMBAK), ahli nan mamimpin
Sumbayang, Badoa Jo ba tahlil Jo ibadah lainnyo.
Khatib(SUKU CANIAGO) , Ahli nan bapidato
syarak saroto pamimpin dari kegiatan agomo , imam ,badoa, tahlil Jo ibadah lainnyo.
Bila( SUKU MALAYU), Ahli mangumandangkan Azan
, saroto jadi pamimpin dari kegiatan lainnyo, Sumbayang ,Badoa, tahlil, Jo
ibadah lainnyo .
Maulana, Ongku luma ( SUKU SAMBILAN), Ahli
dalam kegiatan agomo sarupo nan di ateh.
Codiak pandai, Ahli dalam sagalo urusan nan
mautamoan ma ambiak tuah ka nan Monang ( KA SADOAN SUKU NAN ADO).
Tuo Baraka ( KASADOAN SUKU NAN ADO),
Ahli dalam maambiak pidoman kan nan sudah tajadi ,Karono lamo iduk banyak di
rasoi, Jauah bajalan banyak di Liek , Sahinggo bisa Ma ambiak contoh ka nan
sudah.
Mudo tanamo ( KASADOAN SUKU), Nan
barasa dari rancak topian dek nan Mudo .
Pisau sirauk sidarumin, buatan anak ayia
Putiah,
...............................................Nyato
lauk lah lamo di pacomin, Tanggo balayia nan olun bulian،tagak dek TUAH nan balega.
SANGSOKO
pakai mamakai, Manuruk barih Jo balobeh,
Saroto mungkin Jo patuk.
Ko talotak sasuatu di tompek nyo, bakato luruh
manimbang Bona , Bumi sonang padi manjadi.
Mako
ELOK NAGORI DEK PANGULU, ELOK KAMPUANG DEK NAN
TUO, SALOSAI KAROJO DEK DUBALANG , SUMARAK KAMPUANG DEK BUNDO KANDUANG, RANCAK
TOPIAN DEK NAN MUDO.
Tugas Jo larang baumpamo rukun nan Indak
buliah lupo di pakai , nan syoratnyo bak adat nan bapakai :
Lahia Jo batin saukuran,
Bayang Kulik Umpamo isi,Gonggam orek pogongan Toguah , Tibolah lukih di
limbago.
Abih siriah dek manyombua, Koleknyo Tingga di
karongkongan, Merah nan tampak di Bibia , Pariso maruang tubuah, Sehat Anggoto
ka tujuahnyo.
Ka alia sarongkuah dayuang ,kamudiak sarontak
galah, sasuai muluk jo hati, Sakato lahia Jo batin.
Saukua
Mako manjadi , sasuai Mako takonak, kato Basamo di pakaikan , Jan tungkek
Mambaok robah, paga nan makan tinanam,Jan piawang mamocah timbo, kato kudian
nan bacari cari.
Dek gantang di bodi Caniago, Cupak di koto Piliang ,Dunia
sudah kiamat Tibo, Jalan luruh lobuah basimpang,
Limbago jalan batompuah , itu utang Niniak
mamak ,Sarugo dek iman Toguah, naroko dek laku awak.
Dek tasuruah dek nan tuo tuo , di adat nan bajawek, mahukum Adia bakato Bona , jalan pasa nan ba tompuah, lobuah golong nan
ba turuk bajonjang nayiak batanggo turun.
KAMANAKAN NANURUK ADAT NAN
BAPAKAI.
Kamanakan
di bawah daguak, ado hubungan patalian
darah ibu, nan sapayuang sapatogak salingkuang Cupak.
Kamanakan di bawah dado, ado hubungan dek suku Jo kampuang nyo
samo , penghulu nyo lain di Nagori nan
samo.
Kamanakan di bawah pusek. Sasuku Jo sakampuang, lain pangulu
lain nagori.
Kamanakan di bawah lutuk. Nan malokok dek datang dari
Nagori lain, Sasuku balain kampuang,(Urang panggaleh/ nan
mamboli Tanah Ulayat kito Jo paladang/ simondo di Nagori dari Nagori lain ).
Sumondo.
Urang nan babini ka kampuang Kito, suami dari sanak nan
parampuan, ba panggia MONDO dek sa barih Jo umuanyo
lobiah rondah, Uda sabarih umua tinggi, panggia bapak Bilo
barihnyo lobiah tinggi, sabarih Jo Mandeh Kito. Sasuai alua Jo lobuahnyo .
Mamak rumah.
Sado nan jantan di kampuang bini. Tamasuak nan ketek olun
babini, sasuai alua Jo lobuah nan bapakai.
Itu adat di
Minang kobau , pusoko Niniak Jo mamak , ka di pakai dek anak Jo kamanakan, nan
basumpah Jo biso kewi , sumpah Kalamulloh.
MAMBUEK LIMBAGO ADAT.
Ka IV suku Sambilan Jo Ka IV
suku Caniago, saroto pamangku Adat nagori Jorong Tobek Panjang , Nagori Koto
baru, Simalanggang. Dengan
ini
MEMUTUSKAN.
Untuk mengundang MAMAK PANGULU
KAMI....Dt.........Kampuang......saroto
pangiriang (Dubalang, Tuo Kampuang, Mudo nan tanamo, Saroto Bundo kanduang).
Mengingat
:
Musim
bagonti tahun batuka , lah banyak ragi nan barubah tontang Adat nan kewi,
Syarak nan lazim, saroto undang nan balikih.
Mengingat
Nan
lah tajadi kami bermaksud untuak mengundang
mamak Pangulu kami saroto pangiriang , untuak mambuek kato nan
sepatah,Guno manjago Adat nan kewi, Syarak nan lazim, saroto Undang nan balikin
dapek dipakai kan kumbali dek anak kamanakan Kito di .............
Untuk
itu kami mendoakan mamak Pangulu kami saroto anak kamanakan di kampuang total
dalam lindungan Alloh SWT juo, sahinggo Kito DAPEK hadir di sidang Adat ,
Limbago nan Kito tuang pado :
Hari
:
Jam
:
Tempat
:
Kehadiran
mamak Pangulu saroto pangiriang dapek di wakilkan , nan poi KA Limbago Jo
rundingan , nan tingga di kampuang Jo mufokat, Sahinggo bulek sagolong nan Kito
bulek an dapek Samo Samo Kito sah kan Jo Tando tangan manak Pangulu saroto
pangiriang di kampuang² di jorong.....
Kami
nan ma undang , KA Iv suku .......Jo KA Iv suku......saroto daulat pemangku
adat Nagori, :
KA
Iv suku sambilan :
KA
Iv suku Caniago :
Imam
:
Bila
:
Khatib
:
Maulana
:
Codiak
pandai :
Tuo
baraka :
Mudo
nan bagola :
Demikianlah
surek undangan ko kami kalua kan ,Guno manyatoan karojo PANGULU nan lainba
kakok.
Wassalamualaikum.
Wr. Wbr.
#####################Baitu
juo undangan untuak menghadiri pangajian.
#$$###############$$#
Undangan
untuak manariahkan acara nasional, sarupo 17 Agus, hari pahlawan, hari sumpah
pemuda.
##$$$$$$$$$$$$$$$$$##
Undangan memeriahkan sholat
id, Ramadhan .
Surek
undangan adolah Tando karojo Lai bakakok, Tugas mambao KA nan bayiak, Jo
malarang nan Maksiat Lai bakarojoan.
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
GURINDAM ADAT MINANG.
KA MAKAN
BALAYIA
PEKANG SI GURAJAT, MASUAK KA KUALO TANAH SIRAH
,LEMBAI MALEMBAI TIANG PANJANG, MANDONGUANG
BUNYI LAWUK BOSA, COMEH TIBO DEK JURU MUDI,
.. PIHAK KAPADO JODAH NAN KA TONGAH, DEK
PORUKLAH
TARASSO KONYANG ,MINUM OLAH DI NAN PUEH,
SAROTO ROKOK NAN SABATANG, PADOKAN SAJO SIRIAH NAN SAKAPUA.
JAWABANNYO...
ALAU AN KOBAU NAN BATANDUAK, KASAWAH NAK URANG
TANJUANG PATI ,
NAK ROGEK DAUN RUMPUK BONTO ,RASO KA
MANANGIH
SONDUAK
JO PARIUK, MAUPEK PINGGAN MINTAK NASI, TAKONA JORIAH NAN TAK BAJASO., SAUK
ANNYO.. KOK MAKAN KA DI KUNYAH ,KUNYAH NAN DUO PARKARONYO, ITU SOKO NAN
TABONTANG , SABOLUN KAROJO BAMULAI ,TENGOK LELO JO RUPONYO , KOK TONTANG JODAH
NAN KATONGAH ,DEK BANYAK MACAM RAGAMNYO ,RAGULAH MATO MAMANDANGNYO, SOSEK KAMI
KAMA AWAINYO, TUNJUAK DEK DATUAK IKUA KAPALONYO.
BALEHNYO. KOK NAN BONA IYO TUHAN NAN KUASO ,JADI
PITUAH SAJAK DULUNYO ,TONTANG JODAH NAN KATONGAH ...BISMILLAH KAPALONYO , AL
HAMDULILLAH KAJADI IKUANYO.
ANDAI KA PULANG.
ACAK RANAHNYO RANG SULIKI ,NAMPAK NAN DARI
PUNCAK
BUNSU , ko koBASIMPANG KA SIMPANG
KAPUAK.,
DEK NAN DI MUKOSUK NAN LAH SAMPAI ,KAMI
BABALIAK MALAH DA ULU ,SALAM JO MOOH KAMI PINTAK. NAK URANG
BUKIK SITABUAH , POI KA PASA MAMBOLI GARAM ,
BATOMU JO ANAK KOTI NAN OMPEK, KA MUDIAK JALAN
KOK
RUNTUAH , KA ILIA JALAN KOK TA OBAN URANG
MALIANG BANYAK NAN JAEK ,
BABELOK JALAN KA BALAI, SASIMPANG JALAN KA
GUNUANG, NAN BIASO TAK AJA BA PANTANG KONAI , NAN BUNGKUAK DI MAKAN SARUANG.
DI TOTAK INDAK TA TOTAK , BAK MA NOTAK BATANG
SAMPIA, DI TOREH JUO MALAH NAN JADI, DI TOGAH INDAK TA TOGAH, BAK
MANOGAH AYIA KA ILIA ,DI LOPEH JUO MALAH NAN
JADI, TAPI KOK MAKAN NAN KURANG KONYANG ,MINUM NAN KURANG PUEH , MOOH KAMI
PINTAK BANYAK BANYAK.
BATIMBUN LADO DI TOLUAK , TIOK TIBO BA KARANJANG , BANYAK URANG
NAN MAMBOLI, KOK MINUM LAH TIBO DI NAN SOJUAK, MAKAN TIBO DI NAN KONYANG, LOPEH
JO RELA MOLAH KAMI
,OLAH CUKUK SONDI BATU RUMAH , MANANTI TUKANG
NAN KA MAMULAI , LINGKUK LAPIAK SAPULAH RUMAH , ASSALAMU'ALAIKUM PANYUDAHI. RUMAH
GODANG BORI BAPINTU , NAK TORANG JALAN KA LAMAN , KOK DI KUMPA SALEBA KUKU , DI
KOMBANG SALEBA ALAM ,KOK IYO BONA SAGODANG LABU , BUMI JO LANGIK ADO DI DALAM..
POLITIK..
TOGAK DI KAMPUANG MAMBELA KAMPUNG ,TOGAK DI
SUKU
MAMBELA SUUKU, TOGAK DINAGORI MAMBELA NAGORI,
TOGAK BANSO MAMBELA BANSO.
DI MA BUMI DI PIJAK DI SITU LANGIK DI
JUNJUANG.,DI MA TANAH DI GALI DI SITU AYIA DI SAUAK, DI MA RANTIANG DI PATAH DI
SITU JALAN BATOMPUAH.
USAH NAK TINGGI DARI PUCUAK ,GODANG DARI
BATANG,CUPAK IJAN DI GINTI RANG MANGGALEH, JALAN JAN DI ASAK RANG LALU.
GODANG JAN MALENDO, LEBA JAN MA OMPANG, TINGGI
JAN MA IMPOK.
CEWANG DI LANGIK TANDI KA PANEH, GABAK DI ULU
TANDO KA UJAN.
IINGEK JO NAN DI ATEH KOK DIBAWAH NAN KA MA
IMPIK, TIRIH NAN DATANG DARI LANTAI.
HUKUM.
PANJANG DI KOREK, SINGKEK DI ULEH, RIMBIAH DI
GUNTIAANG. JALAN PASA NAN KA DI TOMPUAH, LOBUAH GOLONG NAN DI TURUK. NAGORI
BAPAGA JO UNDANG UNDANG, KAMPUANG BAPAGA JO
PUSOKO.,NAN BA GARIH NAN BA PAEK, NAN BA UKUA
NAN BA KABUANG, NAN BABARIH JO BALOBEH ,NAN BAYKUA JO BAJANGKO, NAN BALUKIH
BALIMBAGO.
TIBO DI MATO INDAK BAPICIANG AN, TIBO DI PORUK
INDAK BAKOMPIH AN TIBO DI DADO INDAK BA BA BUSUANG AN.
ADAT BA ISI LIMBAGO DI TUANG. NAK GODANG DI
KAMPUANG USI KAMPUANG, NAK GODANG DI NAGORI ISI NAGORI, NAK GODANG DI SUKU
MAISI KA SUKU. NAK GODANG DI ALAM MA ISI KA ALAM.
FALSAFAH FALSAFAH ADAT
MINANG.
**CARANO***
FALSAFAH ADAT CARANO
CARANO
RAMO RAMO TOBANG MALAYANG ,MALAYANG KA
KOTO TONGAH BANYAKNYO OMPEK PULUAH OMPEK , INDAH CARANNO ALANG KAPALANG, NAN
TALOTAK DI TONGAH TONGAH ,DI LINGKUANG
URANG NAN BANYAK. TOGAK SARUPO BANGAU KA
TOBANG,
KUNKUN BAK OLANG KA INGGOK, LONTIAK BAK OLANG
BA MAIN, SA TAUN DI PUGA BUGIH, SA MUSIM DI LINGKA CINO, USAH KA ROTAK MARONGEH
PUN TIDO.
"SIRIAH"
SIRIAH UDANG TAMPAK ARI ,TAMPUAKNYO BAK KUKU
BALAM,
GAGANG BAK RONO OMEH SUASO, BATANG DI ABIAK KA
TANAMAN, BUAH DI AMBIAK KA TIRUAN,
SATAUN DALAM
PANGGULUNGAN USAH KAN LAYUA MAKINNYO IDUK.
SIRIAHNYO
KUNIANG SIRAH JANGGI JATUAH SULARO KA MUSOJIK,
GANGGANGNYO SA ETO DARI BUMI JARAK SAJONGKA
DARI LANGIK,
"PINANG".
PINANG SI HIRAQ HIRAU MANIH,
TUMBUAH NAN DI KIDA RUMAH,
KOK TINGGI PANJEK PANJEK AN, RONDAH NAN JAKAU
JANGKAUAN, PUCUAK NYO NAN MALEPAI AWAN PUTIAH, TUO LAH TUPAI DEK
MAMANJEKNYO HORAM BASUO JO BUAHNYO, ONTAH DEK
URANG NAN KIRAMAT NAN BATUAH SAMPAI MATI.
"GOMBIA"
GOMBIA KUNIANG SALERO DADIAH, BUTAN PUTI
SARI LOMAK , MANIHNYO TINGGA DI LIDAH, KOLEK TINGGA DI RANGKUNGAN,
DAUN MALAYOK KA LAUTAN TIBO DI PULAU BATEBARAN
, KA ILIA KA INDRO PURO ITU MANJADI KAPALO BASO.
"SODAH NYO''
SODAH PUTIAH BAK BONAK
BALAM, BASIRAM JO AYIA BUNGO BA
POTI JO POTI SANTAN, DI PALIK JO JARI MANIH
BAKISA KA JARI
TONGAH, MAMBAYANG KA TAPAK TANGAN, SAPALIK NAN
SAPULUAH OMEH, SA KODAM SA KATI LIMO , HAROGO
NAN INDAK TA HAROGOI ,HAROGO SATIMBANG JO NAGORI, MAKANAN ANAK RAJO RAJO,
MAKANAN SUTAN JO PANGULU.
"TAMBAKAU
NYO"
TIMBAKAU ALUH OMBUN BARAJANGAN, DI RACIK
TUKANG DI
PIOBANG, SA ETO PANJANG JALUANYO, BAUN NAN
SATAUN
PAJALANAN, NAN BA JOMUA DI BILIAK DALAM
,BAPANTANG MOSIAK DEK PANEH, MOSIAK DEK OMBUN TONGAH MALAM, SI
NURAK TOBANG KA RONAH INGGOKNYO DI PALO KOTO,
BADOCAK SIRIAH JO PINANG NAN DATUAK KUNYAH BACAYO SAMPAI KAMUKO. MUDIAK AN
SAWAH NAN DI ALAI , ILIA SAWAH DI TARUKO , BANYAK BONA SIRAH DI BALAI SAKITU
SAJO NAN DI CARANO.
SIRIAH SACABIAK MINTAK DI KUNYAH PINANG SABUAH
MINTAK DI GOTOK, SA IRIANG BALAM JO BAROBAH , BAROBAH LALU BALAM
MANDI , NAN SAIKUA MATI TAGULAMPAI, SAIRIANG
SALAM JO
SOMBAH ,SOMBAH LALU SOLAM KUMBALI ,BICARO DI
PULANGKAN KA NAN PANDAI , ITU KA BOKEH MAMAK AMBO JUO...
FALSAFAH PAKAIAN
PANGULU.
-PAKAIAN PANGULU
SASUAI MANGKO MANJADI ,SAUKUA MAKO
TAKONAK
KOK PANDAI BAMAIN BUDI /BATANAM BUDI ,URANG
LALU JADI DUNSANAK.
OLANG TOBANG JO MANGKUTONYO,RAJO BAJALAN JO
DAULATNYO,
ALANG KAPALANG BAKATO KATO, TIOK KATO
BAHAKIKAT.
OLANNG JO KOKEK BORI MAKAN, TOBANG KANPANTAI
KADUONYO. PANJANG JO SINGKEK DI PAULEHKAN ,UNTUANG KOK LAI SAMPAI KA NAN DI
CINTO.
***SOLUAK PANGULU**
Badeta Soluak Palangai Jantan, Bayangan Isi
Dalam Kulik,Panjangnyo tak dapek di ukur, Leba nan indak Tabidai,Salilik lingka
di koniang, ikek satuangan jo kapalo,.Tiok kotuak ba undang undang ,Tiok liku
aka manjala,Dalam koruk budi marangkak , Tombuak dek poham dalam
lipek.
Leba ka pandindiang korong kampung, panjangnyo
kapandukuang anak kamanakan, Hamparan rumah godang paraok gonjong nan ompek, Tibo
di laman ka payuang panji kabosaran, bokeh batoduah ka hujanan ,tompek
balinduang kapanehan ,Bokeh nan sapayuang sapatogak saroto nan salingkuang
cupak adat, Sapokat warih mandirian
(Godang di pekuburan, lah Ado nan tumbuah di matonyo, tabosuk dari bumi,
bajopuk ulu ),,masuak ka kaum ( Basuduk /Bapuntiang) manjala ka nagori( Barolek
ka Balerong).
(Jadi dapek di simpulkan pangulu nan bacalonan
tu co sanjato olun bapuntiang Jo ba ulu, adonyo babayia /baisi adat, puntiang
babuek di suduk rumah amai baisi adat saroto Mambantai kambiang, Ulu
bakonaakan di balai Nagori ,baisi adat Jo
Mambantai kobau, darah
taserak dagiang basopiah, Saruang nyo Nagori
artinyo tompek Tingga nyo di Nagori , Di Mano bumi di pijak di situ langik
bajujuang. Jauhnyo mungkin Tingga di Lareh nan Samo , Kito ko Tingga di Lareh
sungai baringin) .
**BAJU ITAM PANGULU**.
Ba Baju itam godang longan, longan tasenseng
tak pambongih bukan karono dek pamberang, Pangipeh angek nak nyo dingin, Pa
ompeh miang dalam kampuang, Pangikih bungkuak nan sarueh, pambuang Paik nan
buruak, (Batuah).
Sibak batonti baliak ba timba , Kilek nan
mangalimantang Tasaok jaik di pangka longan , Mambayang uleh nan tak mangosan ,
Mambuhua tak mambuku.
(Babudi aluh, indak Ado doso nan bisa di Baco,
Sakurang ² nyo sajak manjadi pangulu).
"Bak andai codiak pandai". Batang
awua pa atok tungku,sarang limposan di pangka nyo, padi basosok jo
ilalang,soriak nan indak laku lai. Mambuhua kok mambuku, uleh kok mangosan
.budi kok lah kanampakan , Iduk nan indak paguno lai. Lawuk
batompuah tak barombak,Padang batompuah tak barangin,
Budi aluh bak lawuk dalam,sipatnyo pantang ka
unjuakan , mangapuang kosiak ( Tau urang banyak Jo salah Jo jongga nan
mambaok Hino Jo malu nan Kito
karojoan), jadi pantangannyo.
"Longan ba punco kiri kanan ba
misiak mokau bonang omeh, Godang ba apik jo nan ketek ,Tando urang godang Ba
pangiriang.
Togak ba apuang jo aturan adat limbago nan
manjagonyo. Ba ukua jambo jo jangkau an, Unjuak ba agak ba inggo an , maha jo
murah di
tompeknyo. Martabat nan onam ba pakai an.
Indak bapaku kiri kanan, tando ulamat nan bak kian, indak pangguntiang dalam
lipatan. (Bajalan luruh bakato Bona) Lihia lopeh tak bakotuak babolah lopeh
ka dado, Nyato PANGULU BA
ALAM LEBA. Lawuk nyato tak koruah dek ikan
,gunuang tak runtuah dek kabuk, Urang godang Martabatnyo bosa, paik manih
pandai malulua, condokio sipatnyo.(Codiak Jo balemu, pintar Jo baraka,Soba
Jo pamaaf)
Togang nyo nan manjulai, konduanyo nan
mandontiang,hati lapang poham salosai . cukuk syarak , kato jo rundiang,( Poham
Jo agamo saroto adat).Bak adat nan basondi syarak, syarak basondi kitabullah,
FIDUNNY bullah, **MANSYADDAH QOUMU FIDUNI WAL AKHIROH FAHUWA SYAIDUN.
BAK ANDAI KATO BIDA
SI MUNCAK MATI TAROMBAU , KALADANG MAMBAWO
LADIANG,LUKOLAH PAO KA DUO NYO.
ADAT JO SYARAK DI MINANG KOBAU ,BAK CANDO AWUA
JO TOBIANG , SANDA MANYANDA KA DUONYO.
***SAROWA PANGULU***
Basarowa Itam Godang Kaki ,ka panuruk alua nan
luruh. Panompuah jalan nan pasa ,di dalam korong jo kampuang saroto koto jo
nagori. Langkah salosai baukuran
martabat nan onam mambatasi ,Bajalan
Surang mintak daulu , bajalan baduo mintak di
tongah, martabat nan onam bapantang lengah,
Tanah kudorang di nan itam,poham hakikat tahan
tompo,Tahan uji jo sasek, Poham nan pantang ka liatan, kokoh manggonggam nan sa
binjek. (Bapandirian Toguah Jo syarak saroto Adat).
****KAIN SARUANG PANGULU****
Saruang Sa bidang di ateh lutuk, kayo jo
bansat alamatnyo, Ado batompek kaduo nyo ,patuk dalam nan indak buliah senteng,
patuk senteng tak buliah dalam,karojo di ati ka sadoan nyo. (Jo kamanakan indak
basibak Jo basi siah).Mungkin jo patuk ka ukuran, tanahnyo sirah ka itaman , tando barani dek
nan bona, Ulemu bak bintang bataburan, sumarak koto jo nagori dek cahayonyo. (
Basifat adil)
Dalam martabat nan tigo ,Kayo jo miskin hati ,ateh jalan
nan bona , pangona baik nan di mintak, sobab tak talarang dek pangulu Olun
bakondak lah ba agiah, ulun mamintak lah ba bori ....bak manyiang sa olun
tumbuah, ( Tau Jo mangona anak kamanakan Jo urang kampuang). Bak
andai kato bida,
Katupek bawok ba layia, bawok ka simpan ka
limonyo, Takilek ikan dalam ayia lah tontu jantan jo batinonyo.
Tapi tak basuo nan bak itu , kok tuntuk ka nan
buruak , ka nan indak bayiak ,ka manjadi batu panaruang, Tatogak paga nan
kokoh, parik
tabontang ma halangi, ba ompang lalu ka
saborang, badindiang sampai ka langik,HORAM KONDAK BAPALAKUAN. ( Omuah mati dek nan
Bona). Bak andai mamak juo,
PAYO KUMBUAH BALADANG KUNIK, DI BAWOK
URANG KA
KUANTAN, BAPANTANG
KUNIANG DEK KUNIK, TAK NOMUAH LOMAK DEK SANTAN. ( Berani
babuek, bakato Bona dek Toguah mamocik adat Jo agamo).
BACAWEK SALILIK PINGGANG,
BAKAIN SI BUGIH LAMO, BADETA HITAM BATALO , MAHIA DI ADAT LANCA DI UNDANG,
TORANGLAH JALAN KA SARUGO,
TUMBUAH NAROKO DEK LAKU AWAK ,ITULAH PANGULU DI MINANG KABAU.
****CAWAT PINGGANG PANGULU***"
Cawek suto bajumbai alai, sa
eto pucuk robuangnyo. jombo nan tongah tigo tompok, Kapalilik anak jo
kamanakan,ka pajorek aka budinyo, ka pamauk pusoko datuak, Nak kokoh lua lanteh
ka dalam ,
Nan jinak nak samakin tonang, nan liya jan
tobang jawuah, Kobek sabolik ba buhua sintak, kokoh tak dapek di ungkai, guyah
bapantang tangga, lungga bak dukuah di
lihia, iyo bak andai kato bida juo ......
* Masaklah padi rang taratak masaknyo nan
batangkai tangkai , satangkai jarang ado nan mudo,
Kobek sabolik babuhua sintak, jarang lah urang
nan ma ungkai, tibo masonyo lorak sorang, (Jalan baduo nak di tongah. )
***KAIN SANDANGAN PANGULU****
Di bahu manyandang kain
kociak,kain cindai ompek sogi,Ka pa apuh poluah di koniang, pambungkuh tingga
nan ba jopuk pangampuang nan tacicia di jalan,
Kato da ulu batopok i, kato kudian kato
bacari, tak buliah tidak jonyo adat, Tando Tuhan basifat Qodim, di rantai kunci
tagantuang, babagai bontuak ragamnyo, bontuak dek alat jo pakakeh, banyaknyo
salapan boleh...
Kalau di tinjau alamat kunci , Tibo di maso
nan kayo ,ka pambukak peti ka baragiah, kok tibo maso basimiskin ka pangunci
puro basiceke,
Kok tibo di maso murah ka pambukak peti ka
pakaian, nak manuruk alua nan luruh ka panompuah jalan nan pasa. Bitu pulo di
maso maha , nak kokoh simpan dek kuncinyo,
Kok di adat nan bapakai, di tiang panjang rajo
lelo, kok pusoko ka bajuntai ,ka pambukak peti bunian, baliak di gantang nan
tatogak,Panyudah gantang di bolah, ka panyingkok simpanan adat,
Panyimpan kato kabulatan, nak kokoh barih jo
balobehnyo.Sasuai mangko manjadi,saukua mako takonak, kok pandai bamain budi
,rang Lain jadi dunsanak.
*"KORIH PANGULU*"
Sanjato korih kabosaran,sampiang jo cawek
tompek nyo,Sisiak nan tinanam toni,kotak nan condong ka kida,di kesong mako di
cabuk, Gembo nan tumpuan puntiang ,
Tunangan ulu kayu kamat kokoh tak ragu di
ambalau,guyah nan ba pantang tangga..
Bengkok nan di tingkah tigo patah, Topi luruh
makanan tiliak,bontuak di makan siku siku, luruh di makan lopeh bonang, Kok
bungkuak makanan asah ,hukum adia makanan bandiang, dek bona makanan
tiliak.Bamato baliak batimba sanyawo jo gembonyo, Tajam nan bukan alang
kapalang,pantang balampeh ka asahan, Tajam tak rago ba gobuk, mamutuh obuak di
ombunan. Tajam nan bapantang malukoi, ka parawuk parik ulu, Pangikih miang di
kampung, panarah bungkuak nan sarueh, Ipuah nyo nan turun dari
langik, bapantang katawaran,jojak di tikam
mati juo, kapalawan dayo urang aluh,ka panulak musuah badan,Jalan nan buruak
jan tatompuah... , .
Bak andai kato bida,
Korih samparono gonjo hira , tando mato rajo
mojo paik.Patah lidah joleh kalah,patah korih joleh mati.
Dek rajo togak di barih, pangulu togak di
undang, bukan murah manyisik korih, ka pananggung pusoko lindang..
Nan papatah pamenan andai,gurindam pamenan
kato,Mamocik ulu kok tak pandai,hancua nagori kampung binaso,
Elok nagori dek pangulu,rancak topian dek nan
mudo, Kok tak pandai mamocik ulu, puntiang tangga sansaro nan mananti.
Palsafah Pakaian pangulu,
di lua ronah minang kobau,kok ambalau marontak ulu, puntiang tangga mato
tabuang.
!! TUNGKEK PANGULU !!!
Pamenan tungkek kayu kamat. Ujung taonyak
kapalo perak, kapanungkek adat jo pusoko, Korih tatogak nak jan condong,soko
nak
totap di inggiran, Ingek nan sa olun konai,
Gantang tatogak jo lanjuang nyo, Sumpik tatogak jo isinyo ,Adat badiri di
limbago.
*" TAROMPAH
PANGULU"*
Tarompa kulik nan basopik antaro ampu jo jari
tunjuak, Tando urang godang di ateh nan ompek,Kok pangulu tak batarompah,
tapijak di
arang itam tapak, sobab tak mungkin ado jojak,
dek indak ado tapak, Baitu warih nan bajawek tutua nan batarimo.
############################
Sabtu, 26 Januari 2019
LUAK LIMO PULUAH
Namo LUAK LIMO PULUAH , Kabupaten 50 kota Ba ambiak dari kedatangan rombongan nan
datang dari Pariangan Padang Panjang , untuk mencari pemukiman baru di
lereng gunung sago. Bajalan dari Pariangan padang panjang,Sungai Jambu,Tobek Patah, Tanjung Alam Batu Sangka
,Tungka,BukikJunjuang Siriah ,bawah Burai Ayia tagonang,Padang Kubuang, padang
si Jonti ,lurah pimpiang,lurah kunti,
lurah basuduk,lurah sumpah sati, lurah jalan binti, padang si ontah,disiko
bamalan dulu dek hari lah potang ,
paginyo ilang rombongan sebanyak limo urang ,tanyo batanyo kama poinyo ,tiok tanyo
jawabnyo Ontah, sahinggo banamolah
padang ko padang si
Ontah,
barulah di toruh an ka ngalau sompik toruh ka kumbuah nan bapayau, di
Titian aka dokek batang agam di lingkungan
ibuah kiniko, Sampai di titian aka ko di sambuk dek niniak
nan batigo, nan lobiah dulu datang, Rajo panawa, Barabin
nasi, Jhino khatib.Niniak
batigo ko menyambuk elok kedatangan rombongan ko, mambagi tompek nan suko
untuak pamukinan ,sawah saroto ladang. Nak tahimpun
ka karabatan mako di ado an
mufokat di Ayia tobik. Sampai kini tanjung tu banamo tanjuang pun
(Tanjung perhimpunan)
Kasapokatan tu membagi rombongan menuju arah
nan di sukoi
,sahinggo tompek
bapisah tu sampai kini banamo
Lobuah
Silang.
Nan manuju
Batu Hampa.
1, Dt pangulu bosa ka tambun ijuak.
2. Dt.Rajo Malano ka
Batu Hampa
3.
Dt. Munsaid ka Koto Tengah.
4.
Dt. Parmato Dirajo ka Durian
Godang.
Nan ka
Tiaka Payo Basuang
1.
Dt . Rajo Bosa
2.
Dt. Rajo Indo Raso.
3.Dt. Sinaro Nan Bagonjong
.4.Dt.Tumangguang Nan Pariawan
5.
Dt. GINDO Malano Nan Panjang 6.
Dt. Malagiri Nan Hitam
.Nan ka ayia
tobik
1.
Dt. Marajo indo Nan Mamangun
2.
Dt. Marahi indo nan Rambayan
3.
Dt. GINDO malano
.4. Dt. Rajo mangkudum
5.
Dt. Damuanso
6.
Dt.Bandaro Sati.
Ka anak koto ayia tobik.
1.Dt. Paduko Alam ka Limbukan
2.
Dt. Paduko Sinaro ka Awua kuning.
3.
Dt. Rajo malano ka Sungai
Kamunyang.
4.
Dt. Rajo Mlikan nan panjang ka
Mungo.
5.
Dt. Pangulu Bosa .
Ka Andoleh halaban.
1. Dt. Rajo mugo ka loban
2. Dt. Paduko Alam ka Ampolu 3. Dt. Paduko marahi ka si tonang.
4. Dt. Munsaid ka Tobiang tinggi.
Nan ka situjuah
1.Dt. Marahi Simagayua nan mangiang ka Situjuah bunda dalam. 2. Dt. Rajo
malano ka Situjuah ladang loweh
3.
Dt. Munsaid ka Situjuah gedang.
4.
Dt. Marajo kayo ka situjuah batua .
5.
6.
Nan ka mudiak Talago
gontiang.
1.
Dt. Rajo mangkuto nan lujua ka
Balai tolang.
2.
Dt. Bandaro nan hitam ka Talago
3.
Dt. Putiah nan baringek ka kubang.
4.
Nan ka gunuang bungsu.
1.
Dt. Bandaro nan balopiah.
Ka Simalonggang.
2.
Dt. Mangun dirajo ka Sungai
baringin.
3.
3.
Dt. Rajo baguno ka Piobang
4.
Dt. Bagindo soik ka Taeh.
5.
Dt .Sabatang ka Gurun.
6.Dt. Tunaro ka LUBUAK batingkok.
Nan ka Sari lomak
1. Dt. Sinaro nan panjang ka Sari lomak 2.
Dt.Sinaro nan Garang ka Tarontang orang.
4.
Dt. Bandaro ka Orau.
4, Dt. Tan Godang ka Solok padang loweh.
Nan ka Taram jo batu
bolang.
1.
Dt. Tumangguang ka Taram.
2.
Dt. Pangulu bosa ka Bukik limbuku.
3.
Dt. Marahi bosa ka Batu bolang.
Rombongan nan ilang di padang si
Ontah, mancogok di.
1. Dt. Parmato soik di Kuok.
2.Dt. Bandaro Sati di Bangkinang.
3.
Dt. Tan godang di Salo.
4.
Dt. Baromban di Ayia tirih.
5.
Dt. Marajo bosa di Rumbio.
Catatan sejarah luak limo
puluah.
Menurut Tambo catatan
Dt.Toeah 1934.
Luak nan maliputi daerah : 1. LAREH NAN BUNTA.
Ilia Simalonggang sampai
ka Taram. antara nyo :
Suayan,
Sungai Balantiak,soriak loweh,Tambun ijuak,Koto tongah,Batu hampa,Durian
godang. Babai ,Koto tinggi ,ayia tobik ,Sungai
kamunyang ,Situjuah,Limbukan,Padang
karambia,Sicincin,Awua kuniang ,Tiaka,Payobasuang,Mungo, Andoleh,Taram, bukik
limbuku,Batu bolang,jo Koto nan godang.
2.LAREH BATANG SINAMA.
Gontiang,koto loweh, Suliki,Sungai rimbang
,Tiaka, balai mansiro, Talago,sungai tolang,Balai kubang, Taeh,
Simalonggang,Piobang,Sungai
baringin ,Gurun LUBUAK batingkok. Tarontang sarilomak,Oraa,padang
eweh(bio-bio)
3. LAREH NAN PANJANG.
Goduk tobiang tinggi,Sitonang muaro
lakin.Loban ,Ampolu, Surau jo lobuah godang.
Menurut Tambo catatan
Dt,Nagori bosa.
Luak limo puluah tabagi
limo, Luak,Lareh,Ronah,ulu,jo sondi.
Sasuai barih balobeh bateh limo puluah adolah
:
Dari Sialang balantak Bosi ,sampai ka Si sauk
Sungai rimbang, ilianyo ka Sipisak pisau anyuk.
Dari Durian di takuak rajo lanteh ka
Silukah Pinang Tungga.
Dari pinang mancuang ilia ka Gunuang
Sailan mudiak.
Balai Tinggi muaro lakin
juo supokat mambagi luak limo puluah jadi limo ulayat nan di pimpin dek Rajo.
1, Dt. Marajo simagayua dari Pitopang Bonda
dalam ,Rajo nan di Ulu
2.
Dt. Rajo Indo nan mamangun dari
ayia topik ,Rajo di luak.
3.
Dt. Paduko marajo dari sitonang Muaro Lakin , Rajo di
Lareh.
4.
Dt. Bandaro Itam, dari payo boda,
Rajo di Ronah.
5, Dt. Parmato Alam nan Putiah ,dari si pisang
koto nan godang Rajo di Sondi.
Mufokat di balai tinggi
,Pasak Limo Puluah.
Pasak ompang baromban bosa
Banamo DINDIANG TAMBAGO di sitonang muaro
lakin.
Pasak kunci loyang di Tarontang sari lomak
Pasak ulu banamo KUNGKUANG
PARANGKOK di koto eweh (bio-bio) Pasak kunci Bosi banamo OMPANG PANGINANG
di soriak loweh.
Pasak Jalujua banamo PAMUNCAK ADAT di
Situjuah.
Luak limo puluah sasuai pakombangan zaman
tabagi.manjadi limo puluh nagori adat,
Nagori nan punyo adat nan samo di himpun dalam
ciek Lareh , sahingho tabagi jadi :
13
lareh.
Di pimpin dek tuanku
lareh. antaronyo : 1. Lareh Koto nan ompek 2,
Koto nan godang.
3.Lareh Payo Basuang (payo
Basuang,tiaka,andoleh jo mungo )
4.
Lareh Haloban
(loban,ampolu,tobiang tinggi,sitonang,batu payung,,balai panjang)
5.
Lareh Limbukan (limbukan ayia
topik,tanjung aro sikabu,sungai kamunyang)
6.
Lareh situjuah (Situjuah limo
nagori)
7.Lareh batu ampa (batu ampa,koto
tengah,soriak loweh,suayang,sungai balantiak,jo durian gedang)
8.Lareh guguak (gugah,tujuan koto
talago,kubang sungai tolang)
9. Lareh
Mungkar (mungkar,tolang MAUR,sungai Antuan,,jo jopang manganti.)
10.Lareh LUBUAK Batingkok (LUBUAK Batingkok,Gurun
,Koto tuo)
11, Lareh Sungai baringin (sungai baringin ,piobang,tah baruah,
Taeh bukik,koto baru, jo simalonggang)
12. Lareh Sari lomak (sarilomak,tarontang ,
orang padang loweh , solok bio-bio)
13, Lareh Taram (Taram,bukik limbuku,batu
bolang.)
LUAK LIMO PULUAH ZAMAN
BALANDO.
DI zaman balando luak limo puluah di pimpin
dek duo regen.
Regen haloban
:
REGEN TUANKU LOBAN
Regen Payokumbuah REGEN TUANKU NAN CEDOH di koto nan ompek.
Pado 13 april 1841 luak limo puluah di Pocah
jadi Afdelling limo puluah,
Afdeling Halaban,Lintau,Buo ,7 koto , jo 8
koto.
Afdeling limo puluah pado 1
januari tahun 1865 di bagi duo pusat pemerintahan ,
di
payokumbuh jo pua data di suliki.
Memasuki tahun 1880, sairiang
jo pa lowehan wilayah ka arah timur Jo selatan, mako diado an penambahan
onderafdeeling yaitu :
onderafdeling .
Badasar jo lembaran negara no.418 tahun 1905
tanggal 1 januari 1905, Luak Limo Puluah
jo 3 kecamatan nyo, nan mulai balaku
pado tanggal 1 Desember 1908 jo pemerintahan nyo:
Asisten residen : Adtt Bautmij
Ketua landraad : Mr.Hgp Duyfjes Jaksa
:
Daya Khatib Marajo Lelo AGung jaksa
:
Jabar Sutan Hidayat Penghulu
:
Abu Malin Putih.
1. Kecamatan Payokumbuah jo
kontroler langsuang dibawah asisten residen nan tadiri ateh13 lareh nan ba kapalo lareh adolah:
a. Lareh Koto Nan Ompek (Koto Nan Ompek) jo
tuanku larehnyo baturuk-turuk adolah :
- Dt. Marajo Smagayur, suku Pitopang, Koto Nan
Ompek
Sutan Dt. Bagindo Simarajo Nan Panjang, suku
Kutianyir.
b.
Lareh Koto Nan Godang (Koto Nan
Godang ) jo tuanku larehnyo baturuk-turuk adolah :
. Dt. Simarajo Nan Garang Suku Koto
Rancak
Dt.Rajo Mangkuto Nan Panjang Suku Dalimo Rajo Angkek Bagindo Arab.
c.
Lareh Payo Basuang ( Payobasuang,
Tiaka, Andoleh, Dan Mungo ) jo tuanku larehnyo baturuk-turuk :
Dt Munc. Suku Dalimo Tiaka-
d.
Lareh Halaban (Halaban,Ampalu,
Tabiang Tinggi, Sitanang, Batu Payuang, Dan Balai Panjang ) jo tuanku larehnyo
adolah :
-
Nabi dt. Bagindo Simarajo, suku
Melayu, Balai Panjang
e.
Lareh Limbukan ( Limbukan, Aie
Tabik, Tanjung Haro Sikabu, Dan Sungai Kamuyang ) jo tuanku larehnyo :
-
Dt. Bandaro Nan Balidah, Suku
Sikumbang, Air Tabik
-
Rajo Pamenan Dt. Paduko Alam ,suku
Salo, Limbukan
-
Abdul Rahman Dt. Tumanguang Nan
Hitam, suku Piliang, Padang Karambie.
f.
Lareh Situjuah ( Situjuah Batur,
Situjuah Gadang, Situjuah Banda Dalam, Dan Situjuah Ladang Laweh ) Jo tuanku larehnya adalah: - Sutan Nan
Kawai Dt. Indomarajo, Suku Piliang, Situjuh Batur.
g.
Lareh Batu Hampa ( Batu Hampa, Koto Tangah, Sariak
Laweh,
Suayan , Sungai Balantiak, Dan Durian Gadang )
jo tuanku larehnyo adolah :
- Rasyad Dt. Pangulu Basa Nan Kuniang, suku
Piliang, Tambun Ijuak Batu Hampa.
Suku Dalimo Tiaka.
h.
Lareh Guguak ( Guguak, VII Koto Talago, Kubang, Dan
Sungai Talang) jo tuanku larehnyo :
- Nindih Dt. Bagindo Bosa, Suku Sikumbang,
Balai Talang.
i.
Lareh Mungkar (Mungkar, Talang Maur, Sungai
Antuan,Dan Jopang Manganti ) jo tuanku larehnyo
:
- Tawar Dt.bandaro,
suku Kampai meninggal di mekah - Nabi ullah Dt. Sinaro Gamuak, Suku
Kampai.
j.
Lareh Lubuak Batingkok ( Lubuak Batingkok, Gurun,
Dan Koto Tuo ) jo tuanku lareh nyo :
Tarimo
Dt. Kakondo .
(Anak baliau lareh di Guguak , Nindih Dt. Bagindo Bosa)
- Kawi Dt. Rajo Pangulu, suku sembilan, Lubuak
Batingok
k.
Kelarasan Sungai Baringin
( Sungai Baringin, Piobang, Taeh Baruah,Taeh Bukik, Koto Baru, Dan
Simalanggang) jo tuanku larehnyo :
- Abdullah Dt. Paduko
tuan, suku Koto Piobang)
l.
Lareh Sarilomak ( Sarilomak,
Tarontang, Harau,jo Solok Bio-Bio ), tuanku larehnyo :
- Rasyad Dtt. Kuniang Nan Hitam, Suku
Sembilan, Sarilomak.
m.
Lareh Taram ( Taram, Bukik
Limbuku, jo Batu Bolang ) Lareh nyo :
-
Palilu Dt. Paduko Simarajo Nan
Panjang, suku Simpadang Taram.
-
Sutan Pamuncak Dt. Pangulu Basa
Nan Karuik, suku Payo Bada, Bukik Limbuku.
2. Kecamatan Pua Data jo Mahek terdiri
atas 3 kelarasan;
Kontrolir adolah :
C.Schultz / Ajh Hamerster, Jaksa
adolah :
Rasyad Dt. Gunuang Ameh, Agung jaksa
adolah :
Mulana sutan mahyuddin.
Jo kepalo lareh nyo :
a.
Lareh Koto Laweh Arab, Dt Rajo
Mangkuto ,
b.
Lareh Suliki Tipak,
Dt.Nan
Angek dan
c.
Lareh Mahek .
Raman Dt. Hijau
3. Kecamatan Kampar Ateh, jo
4 lareh saroto ji 4 daerah ( landschap)
; Kontrolir dijabat dek :
Op Besseling,
Jaksa dijabat dek:
Royan Dt. Jamarif,
Agung jaksa dijabat dek: Majid Khatib Sampono/ Halat Sutan Marajo .
Jo kelarasannyo ;
a.
Lareh Pangkalan Koto Baru VI Koto,
b.
Lareh VIKoto Kampar Dimudiak,
c.
Lareh VII Koto Kampar Di ilia,
d.
Lareh Kapur Nan Sembilan :
Ja’par
Datuk Bandaro
e.
Daerah (landschap) Gelugur III
Koto Di ilia :
f.
Daerah (landschap) V Koto Kampar,
g.
Daerah (landschap) Tambang Dan
Tarontang
h.
Daerah (landchap) IIIKoto Si
balimbing.
Reorganisasi besar dilakukan pada
bulan november tahun 1914.
Afdeling Limopuluah Kota dibagi
atas 4 (empat) onderafdeling, 6
(enam) distrik jo 14
(ompek boleh) onderdistrik
1. Onderafdeling
Payokumbuah : 1.1. Distrik
Payokumbuah Demang nyo :
Idris Dt. Putiah :
1.
Onder Distrik Payokumbuah (Koto
Nan IV jo Batu Hampar) langsuang dibawah demang payokumbuah.
2.
Onder Distrik Koto Nan Godang Jo
Sungai Baringin) asisten domang , Alin
Dt Nan Rambai.
1.2. Distrik Luak jo domang :
Nabi Ulah Dt. Bandaro (dari lareh Mungkar)
berkedudukan di Limbukan :
1.
Onder Distrik Luak ( Limbukan,
Payobasuang jo Situjuah) langsung dibawah demang Luak.
2.
Onder distrik Halaban, asisten
domang nyo : Murad Mangkuto Garang
1.3. Distrik Ranah Jo domang nyo:
Sutan
Simawang Sutan Tumangguang,
1.
Onder distrik Mungkar, asisten
domang :
Ahmad Sutan Nagari
2.
Onder distrik Tanjungpati (Lubuak
Batingkok, Taram, Dan Sarilamak ) ,asisten domang :
Janaid Dt. Khodo Nan Hitam
3.
Onder distrik guguak. Asisten
domang :
Said Dt. Cumano berkedudukan di
Donguang-Donguang
2. Onderafdeling suliki nan tapicah jadi :
2.1. Distrik Suliki ,
Domang nyo: Arab Rajo Mangkuto Pocah
jadi :
1.
Onder distrik Suliki jo Mahat,
langsuang dibawah domang Suliki 2. Onder distrik Kotolamo , langsuang
dibawah domang Suliki
3. Onderafdeling Pangkalan Kotobaru tapocah
jadi:
3.1. Distrik Pangkalan Kotobaru ji domangnyo :
Sidi Harun.
Tapocah jadi :
1. Onder distrik Pangkalan VI Koto langsuang
dibawah domang Pangkalan
2.
Onder distrik XIIIKoto Kampar (
dengan VI Koto Kampar Di Mudik Dan VII Koto Kampar Dihilir ), Asisten Domang
nyo:
Aidit Sutan Pangai
3.Onder distrik Sialang ( Gelugur, III Koto jo
Kapur Sambilan ) assisten domang nyo :
Jamaluddin Dt. Indo Marajo
4. Onderafdeling Bangkinang nan tapocah jadi :
a.
Distrik Bangkinang jo Domang nyo: Inu Dt. Gampo Alam Tapocah jadi :
1.
Onderdistrik V Koto langsuang
dibawah domang Bangkinang
2.
Onderdistrik Kampar (Tambang,
Tarantang, III Koto Sibalimbing, VIII Koto Sitangkai) langsuang dibawah domang
Bangkinang
Pado Juli 1915 distrik Ronah di apuh karono
Idris Dt, Putiah kepalo distrik Payikumbuah pindah ka Talu. Domang batuka Jo :
Sutan Simawang Sutan Tumangguang.
Tigo onder distrik ronah dibagi tigo distrik :
1.
Onder distrik Mungkar, asisten
domang nyo: Ahmad Sutan Nagari di bawah distrik Payokumbuah.
2.
Onder distrik Tanjungpati (Lubuak
Batingkok, Taram, Dan Sarilimak ) ,asisten demang nyo :
Janaid
Dt. Khodo Nan Hitam dibawah distrik Luak.
3.
Onder distrik Guguak. Asisten
domang nyo :
Said Dt.
Cumano di Donguang-Donguang, dibawah
distrik Suliki.
Akhir tahun 1935 nan balaku dari tanggal 1 Januari 1936 sasuai
Jo catatan negara tahun 1935 no.450 .
Afdeling Limapuluah ado 3 (tiga) onderafdeling, yaitu :
a.
Onderafdeling Payokumbuah,
b.
Onderafdeling suliki.
c.
Onderafdeling Bangkinang.
Reorganisasi ini sampai
indonesia merdeka.
Zaman Pemerintahan Jopang
Jopang masuak kaluak limo puluah daei pokan baru pado tahun 1942 jo truk
konvoi terbuka nan mambawok pasukan
basanjato longkok.
Bangso jopang nan jadi residen sumatera
barat adolah :
Yano Kenzo .
Pamarintah jopang pado tahun
1943 manbuek Chuo Sangi In ( dewan
pertimbangan pusat di sumatera) Nan di ketuai dek: M. Syafei .
Nan jadi katua Chuo Sangi In Kai ( dewan
pertimbangan kerisidenan sumatera barat ) .
Untuk keresidenan payokumbuah Chu Sangi in Kai
, di pimpin (tai chok) dek :
Darwis.
Dt. Tumangguang Jo sekretaris( zimun kiu
kuchok):
Arisun
Sutan Alamsyah.
Zaman Kemerdekaan
Residen Sumatera Barat
partamo banamo : M.Syafei .
Manglua an
surek keputusan (bes-luit)
tanggal 8 oktober 1945 nomor
RI./I tontang pambontuak an pemerintahan
secaro resmi di Sumatera Barat.
Pado petikan ka duo
besluit tu babunyi , diperserahi buek
samantaro mewakili karojo kapalo luak :
1.
Padang Jo sakaliliang nyo :
Hamalus yahya st. Pamuncak
2.
Painan :
Mohamad syarif sutan bandaro 3.
Kerinci indrapura : M.djarjis bebastani
4. Tanah data:
Palin sutan alamsyah
5.Agam :
St. Muhammad josan
sutan bijo rajo
6.Lima puluh kota
:
Syahfiri sutan
pangeran
7.
Solok :
sutan
di ateh dt, bagindo rajo
8.
Luhak kecil Talu : abdul rahman sutan larangan.
Dek maso paralihan kakuasaan, Syahfiri Sutan
Pangeran olun dapek malakuann tugeh nyo
jadi kapalo luak ,
(Bupati
kabupaten lima puluh kota). Dek sarupo itu mako KNI manunjuak
H.
Darwis Dt.tumangguang,
(
kepalo rumah sakit payokumbuah , rumah Sakik Adnand WD) ,manjadi kapalo luak
limo puluah (kabupaten lima puluh kota).
Pado 15 Nopember 1945, Roesad Dt. Perpatiah
Baringek diangkek jadi residen sumatera barat ka-2. Sahinggo pado tanggal 23
januari 1946
diubah
pamongpraja, dimano imbau an
kepalo luhak digonti Jo imbau an
wali luak , dm wali luhak untuak limapuluh kota adklah :
Bagindo Moerad dari demang solok .
administratif dibawah luak adolah ke
wedana an diangkek pulo :
a.
Kewedanaan Payokumbuah jo domang
nyo nan banamo:
Malik Sidik
dari anggota komite nasional Bukittingi
b.
Arisoen St.Alamsyah dari anggota
komite nasional Payakumbuh
c.
Kewedanaan Bangkinang dengan
demang bernama:
Sutan
Bahroemsyah dari wakil demang Bangkinang
Pada tanggal 29-30 maret 1947 di Sumatera
Barat diado an komperensi wali nagori nan dihadiri dek 445 wali nagori. Dalam
komperensi ini residen ke-4 Mr.Mohammad Rasyid
mengemu-kakan tentang pembentukan wilayah otonomi.
Dan pada kewedanaan payakumbuh telah dilakukan
rapat pada tangal 7-14 april 1947 selesailah digabungkan 44 nagari menjadi 6
wilayah otonomi besar yaitu :
1.
Otonom Luhak terdiri dari 7 nagari
2.
Otonom Bungo Setangkai terdiri
dari 8 nagari
3.
Otonom Tanjung Pati terdiri dari
11 nagari
4.
Otonom Aka Beluru terdiri dari 6
nagari
5.
Otonom Sago terdiri dari 8 nagari
6.
Otonom Situjuah terdiri dari 4
nagari
Berdasarkan peraturan komisaris pemerintah
pusat di bukittinggi no.81/kom/u tanggal 30 nopember 1948,
Limapuluh Kota berubah nama dengan kabupaten
Sinamar dengan mencakup daerah-daerahnya kewedanaan Payakumbuh, Suliki Dan
Tanah Datar dengan ibukotanya Payakumbuh.
Sayangnya sebelum pemerintahan terbentuk pihak penjajah belanda melancarkan
agresi II nya.
Selama agresi Belanda Kabupaten Limapuluh Kota
dipimpin oleh bupati militer Arisun St. Alamsyah, dan setelah beliau gugur di
Situjuh tanggal 15 Januari 1949 digantikan oleh bupati militer Saalah.Sutan
Mangkuto.
Setelah cease-fire, dan tanggal 9 nopember
1949 dikeluarkanlah instruksi guberur militer no.10/gm/s.t/49 propinsi sumatera
tengah
tentang pembentukan kabupaten berotonomi,
seperti yang dimaksud
dengan uu no.22 tahun 1948, dan untuk
kabupaten limapuluh kota diresmikan pada tanggal 19 desember 1949, dengan
wilayah kecamatannya ialah Payakumbuh, Luhak, Harau, Guguak, Suliki, Pangkalan
Dan Kapur IX.
Berdasar undang-undang nomor 12 tahun 1956
tentang pembentukan daerah otonomi kabupaten dalam lingkungan propinsi Sumatera
Tengah (lembaran negara tahun 1956 nomor 25) menyatakan bahwa nama Kabupaten
Lima Puluh Kota;
Reorganisasi administrasi pada tahun 1996 di
mana Kabupaten Lima
Puluh Kota terdiri dari delapan kecamatan
defenitif yakni ; Kecamatan Suliki. Suliki Gunung Mas, Guguk, Payakumbuh,
Luhak, Harau,
Pangkalan Koto Baru dan Kapur IX. Disamping
kecamatan defenitif ada pula kecamatan perwakilan sebanyak 5 buah, yakni 2
(dua) di Luhak (
Lareh Sago Halaban Dan Situjuah ), 1 (satu) di
kecamatan Suliki ( perwakilan Bukik Bulek), 1 (satu) di kecamatan Guguk (
perwakilan
Mungka), dan 1 (satu) di kecamatan Payakumbuh
( perwakilan Akabeluru )
Dt. Rangkayo Basa Nan
Kuniang, Suku Payobadar
Lutan Dt. Mulia nan kuniang.
Bedasarkan Perda no.14 tahun 2001,tanggal 29
oktober 2001 tentang penataan wilayah kecamatan dalam Kabupaten Limapuluh Kota
yang
terdiri dari kecamatan Payakumbuh, Guguak,
Mungka, Bukik Barisan, Suliki, Gunuang Omeh,
Akabiluru, Situjuah Limo Nagori.
Dapek disimpul bahasonyo urang luak limo puluah barasa dari tompek nan Samo, dari Pariangan nan pindah mancari , tompek baru ka daerah sakaliliang Kumbuah nan ba payau (Payakumbuh kini ko), kini olah jadi 13 lareh Jo 79 Nagori. Dapek Pulo di simpua bahasonyo anak Nagori nan pindah pindah antaro 13 lareh adolah anak kamanakan nan Samo dek limo puluah mamak Kito nan manaruko luak limo puluah pado maso daulunyo.
Mancampak partamo
Mancampak nan kaduo
Mancampak nan katigo
Mancampak nan ka ompek
ADAT DALAM KESEHARIAN.
PSIKOLOGI
Pituah ka nan mudo
ALUA PASOMBAHAN
Martabat nan onam
NINIAK NAN BAROMPEK
Nan Ompek
8 SOBAB MAMBANGUN SOKO
FALSAFAH ADAT
ASAL TUAH
Tompek salah
LARANGAN NAN OMPEK
Cemo
SOMBAH ANDIKO.
PUCUAK TINGGI NAMPAK JAUAH.
TALI TIGO SAPILIN.
NAGORI KOTO BARU SIMALANGGANG.
wEB SITE NAGARI KOTO BARU SIMALANGGANG.
AHLUS SUNNAH WAL JAMAAH Dan bedanya dengan MUK TAZILAH
Penulis blog ini
Usaha Penulis.
SARAN PENULIS
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
Komentar
Posting Komentar